Wielko-serbizm

Najwi�ksze mocarstwa Zachodu staj� dzi� najg�o�niej przeciw nacjonalizmowi, ale nie w�asnemu, tylko innych narod�w.

Serbska Akademia Nauk i Sztuk Pi�knych

Szowinizm jest wielkim z�em i trzeba go zwalcza�, gdy podniesie �eb. Pozornie o to si� �wiat bije w obecnych czasach. Zach�d nazywa jednak szowinistycznymi te kraje, kt�re pr�buj� zachowa� suwerenno�� i niezale�no��, chc� unikn�� regionalizacji i zachowa� prawo gospodarczego i politycznego oporu mocarstwom i korporacjom ponadnarodowym. Nowy internacjonalizm jest wielce nieprzekonywuj�c� platform� tak�e dla innych warto�ci, takich jak prawa obywatela i demokracja.

Zderzenie nowego internacjonalizmu z patriotycznymi wzniosami jest nieuniknione. W Serbii patriotyzm i ��dania praw obywatelskich, po latach poni�enia w stosunku do S�owenii i Chorwacji we wsp�lnej Jugos�awii, wysz�y w nieudanej pr�bie publikacji zbiorowej pracy naukowej Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk Pi�knych pt. Memorandum. Bez podwa�ania ram federacji Jugos�awii praca akademik�w nie ��da�a nic wi�cej ni� politycznej i gospodarczej r�wno�ci narodu serbskiego z innymi narodowo�ciami. Wstyd dla Europy Zachodniej, �e g�osz�c w tym samym czasie has�a integryzmu w imi� lepszej r�wno�ci lud�w europejskich, pozwoli�a na tak haniebne podeptanie praw narodu, kt�ry znacznie przyczyni� si� do ocalenia jej od zalewu tureckiego, a dzi� spe�nia podobn� rol�, tylko napotykaj�c k�ody rzucane przez tych, kt�rym powinno zale�e� na silnej Serbii, je�li nie Jugos�awii (rozdzia�y pt. Islam wojuj�cy na Ba�kanach, Jaka przysz�o�� w Kosowie i Wielko-albanizm).

W kwietniu 1993 r. w brytyjskiej Izbie Lord�w niejaki lord McNair zag��bi� si� w najnowsz� histori� Jugos�awii: Po erze Tity serbski nacjonalizm mia� wype�ni� pustk� pozostawion� przez tego pot�nego przyw�dc� komunistycznego i bohatera wojennego. Wed�ug artyku�u we francuskim dzienniku L’Express w 1986 r. Debrica �osi�, inny bohater wojny i kilku innych profesor�w opublikowa�o tzw. Memorandum. By�a to ksi��eczka na 20 stron, kt�r� w pewnym zakresie mo�na por�wna� z Mein Kampf Hitlera. Jest to opis zamiaru, jak zorganizowa� wi�ksz� Serbi�. �osi� by� prezydentem federacji Jugos�awii (Serbia i Czarnog�ra) od maja 1992 r.

W wypowiedzi lorda-intelektualisty zadziwia oparcie si� na brukowej prasie francuskiej. Gdyby szacowny lord wzi�� do r�ki Memorandum zamiast ma�powa� wymys�y francuskiej gazety, powiedzia�by �e serbski Mein Kampf ma 40 stron a nie 20. �osi�, znany serbski nowelista zosta� prezydentem, ale od 15. czerwca 1992 r., kilka lat po aferze z Memorandum. Gdyby lord od�a�owa� funt�w podatnika (albo swoich skoro go tak bola�a sprawa nowego Hitlera) na t�umaczenie, wiedzia�by �e Memorandum to alarm Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk Pi�knych wobec kryzysu zagra�aj�cego integralno�ci Jugos�awii. Serbowie jako narodowo�� mieli najni�sze prawa nawet w swej w�asnej Socjalistycznej Republice Serbii. Po zmianach konstytucyjnych z 1974 r. ich republik� rz�dzi�y prowincje autonomiczne Wojwodina i Kosowo-Metohja pod os�on� konstytucji federalnej.

Serbscy intelektuali�ci wykazali w Memorandum trosk� zar�wno o przysz�o�� targanej nacjonalizmem, zbudowanej ich kosztem Jugos�awii, jak i o przysz�o�� narodu serbskiego. Wyniesienie Memorandum na serbski piedesta� nie by�o trudne zwa�ywszy dyskryminacj� i zakneblowanie g�osu serbskiego a� do czasu przem�wienia Miloszewicia 28.6.1989 r. do 1 miliona os�b podczas obchod�w 600. rocznicy bitwy na Kosowym Polu. Trafno�� twierdze� Memorandum i ich zagro�enie dla politycznego status quo w federacji by�y dok�adnie przyczyn� zajad�ej kampanii oszczerstw, kt�ra nie wygas�a do dzi�.

Dokument i otaczaj�ca go wroga propaganda stanowi� pierwszorz�dne t�o dla lepszego zrozumienia uwarunkowa� w Jugos�awii jak i natowskiej wojny propagandowej o przycz�ek ba�ka�ski. Podobne zarzuty skrajnego nacjonalizmu, d��enia do Wielkiej Serbii, nawo�ywania do wojny i czystek etnicznych pad�y pod adresem prezydenta Miloszewicia i innych przyw�dc�w serbskich. Jako zboczenie wsp�czesnej demokracji i praw cz�owieka nale�y widzie� pokazowy natowski proces pod szyldem tych zarzut�w w Hadze (patrz rozdzia� pt. Inkwizycja w Hadze). Prasa powo�uje si� na rzekome dowody hitlerowskiej filozofii Miloszewicia wyra�onej w jego przem�wieniu. Przet�umaczy�em je w dodatku na ko�cu rozdzia�u. Niech czytelnik sam wnioskuje, kto jest zbrodniarzem. Nie b�dzie mia� wym�wki, �e nie zna orygina�u, wi�c nie mo�e wierzy� �r�d�om innym ni� oficjalne �rodki przekazu.

Memorandum jest tym cenniejsze, �e Serbska Akademia dziesi�� lat po wycieku dokumentu opracowa�a nie mniej naukowy raport o historii powstania i prze�ladowania ich pracy w poszczeg�lnych republikach i za granic�. Nowe opracowanie zawiera analizy pog��biaj�ce oryginalne wnioski, ale na podstawie danych, kt�rych nie by�o jeszcze w 1986 r. Oba dokumenty s� fascynuj�c� lektur�. Z powy�szych powod�w po�wi�cam rozdzia� pracy serbskich akademik�w.

Nacjonalizm i Wielka Serbia

W kraju i za granic� propaganda przyklei�a Memorandum nalepk� nacjonalizm serbski, oczywi�cie bez potwierdzaj�cych cytat�w z dokumentu. W dokumencie s� natomiast stwierdzenia o odrodzeniu nacjonalizmu po II wojnie �wiatowej: nacjonalizm zacz�� zn�w podnosi� sw�j wstr�tny �eb. Ka�da nast�pna zmiana konstytucji stwarza�a lepsze warunki wymagane, by si� w pe�ni rozr�s�. Nacjonalizm wygenerowano odg�rnie, a jego pierwszymi inicjatorami byli politycy. Nacjonalizm jest egoistyczny, szuka uprzywilejowanej pozycji dla swego narodu. Takich warto�ci nie ma w Memorandum. Nawo�uj�c do r�wno�ci dla Serb�w w federacji, dokument przyznaje jednakowe prawa dla wszystkich republik. Pot�pia natomiast przywileje S�owenii i Chorwacji uzyskane dzi�ki kumoterstwu na politycznej g�rze.

Nacjonalizm jest agresywny i zdolny nawet do przemocy, by osi�gn�� swe cele. Te idee s� dalekie autorom i tekstowi dokumentu, kt�ry ostrzega r�wnie� przed separatyzmem. Ostrze�e� nie pos�uchano, ale wkr�tce zdarzenia pokaza�y ich zasadno��. Podstawow� cech� nacjonalizmu jest nienawi�� innych narod�w. W wyniku prze�ladowa� Serb�w kosowskich, w czasie przygotowa� dokumentu nastroje by�y w Serbii gor�ce. Pokusa wyra�ania nienawi�ci w stosunku do Alba�czyk�w by�a ogromna. Je�li Serbowie nie ulegli tej pokusie, wykazuj�c tolerancj� nie znana gdzie indziej, nienawi�� by�a jeszcze bardziej obca ich intelektualistom, a szczeg�lnie autorom Memorandum.

Oficjaln� opini� w�adz partyjnych Serbii o Memorandum wyrazi� wiceprezydent republiki Wukoje Bulatowi� w grudniu 1986 r.: Bez wzgl�du na motywacj� autor�w tekstu, jego wyd�wi�k i przes�anie s� nieuchronnie polityczne i nie mo�na ich interpretowa� w kategoriach literackich. Innymi s�owy tekst trzeba ocenia� jako program polityczny [...] z konkretnymi celami i prowadz�cy do konkretnych czyn�w. To by�o po�rednie oskar�enie Serbskiej Akademii o za�o�enie partii politycznej. Niekt�rzy oskar�ali o to bezpo�rednio. Trudno uwierzy�, �e rz�dz�ca partia Serbii widzia�a w Akademii rywala politycznego. podobne o�wiadczenia by�y pr�bami nacisku na akademik�w, by wyrzekli si� swego dzie�a.

Nalepka programu politycznego na Memorandum pos�u�y�a politykom serbskim, ale wywodzi si� z secesyjnych republik i ich zagranicznych mentor�w. Domniemanemu programowi mo�na by�o zarzuci� wszystko, poniewa� Memorandum porusza�o wiele w�tk�w. Od pocz�tku prac nad dokumentem nie by�o mowy o �adnym programie. Wst�pne propozycje, aby zawrze� elementy programu z miejsca odrzucono, bo dokument mia� by� wyczerpuj�c� analiz� kryzysu, a nie politycznym programem. Akademia konsekwentnie trzyma�a si� wytycznej o ocenach istniej�cej sytuacji pa�stwowej w opracowywanym dokumencie, co podsumowuje jej o�wiadczenie: obrazu kryzysu nie nale�y obci��a� programami, bo ka�da ocena podaje diagnostyk� stanu rzeczy i podaje, jak powinno by�. Kilku cz�onk�w Komitetu powraca�o do punktu wyj�cia, nalegaj�c na propozycje w formie programu [..] By� praktyczny pow�d przeciw programowi w Memorandum. komitet chcia� zapobiec mo�liwym zarzutom o budowanie programu, kt�ry by mo�na nazwa� politycznym.

Je�li krytycy przeczytaliby Memorandum dok�adnie, znale�liby dwa urywki o potrzebie opracowania programu w dalszej kolejno�ci. Narodowe programy patrz� z d�ugoterminowej perspektywy i poruszaj� tematy zmian strukturalnych w gospodarce, demografii, rozwoju region�w, systemu miast. Pokazuj� miejsce pa�stwa na arenie mi�dzynarodowej, na tle kontynentalnych je�li nie globalnych tendencji rozwojowych. Nic takiego nie ma w Memorandum, kt�re w ramach istniej�cego systemu pa�stwa i spo�ecze�stwa skupia si� na zaradzeniu i uregulowaniu statusu konstytucyjnego i gospodarczego Serbii.

Ani jedno s�owo, ani jedna my�l w Memorandum nie sugeruje d��enia do Wielkiej Serbii. Teza ma korzenie w Austro-W�grzech, kt�re narzuci�y na Serbi� sw�j patronat po Kongresie Berli�skim w 1878 r. Pr�ba wyzwolenia si� Serbii doprowadzi�a do wojny ce� w 1906 r. Niezadowolone mocarstwo wszcz�o anty-serbsk� propagand�, kt�ra nabra�a jadu po anektowaniu przez nie Bo�ni-Hercegowiny w 1908 r., kiedy 40 procent narodu serbskiego wesz�o pod austro-w�gierskie panowanie (razem z milionami Polak�w i innych S�owian). Niepodleg�a, demokratyczna, s�owia�ska Serbia by�aby zagro�eniem i zapor� dla austro-w�gierskiego Drang nach Osten. Mocarstwo chcia�o zgnie�� s�uszne serbskie pr�by emancypacji narodowej, politycznej, gospodarczej i kulturalnej oskar�eniami o d��enia wielko-serbskie. Jednocze�nie Austro-W�gry chowa�y pod t� zas�on� dymn� w�asne ci�goty imperialne.

Bardzo wielu chorwackich i s�owe�skich polityk�w i intelektualist�w wyrazi�o lojalno�� dla swojego pa�stwa, Austro-W�gier, uznaj�c zagro�enie wielko-serbizmem. Jednak po kl�sce monarchii w I wojnie �wiatowej, S�owenia i Chorwacja prze�ciga�y si� w przy��czeniu do niedawno przekl�tej Serbii. Cz�onkostwo w serbskim kr�lestwie po�udniowych S�owian nie przeszkodzi�o im w kontynuacji tezy o wielko-serbskim zagro�eniu, co trwa do dzi�. Propagand� o Wielkiej Serbii mo�na wykorzysta� przeciw czemukolwiek dla w�asnych cel�w politycznych. S�owenia i Chorwacja przykry�y ni� w�asne pretensje terytorialne i rasistowskie uprzedzenia przeciw Serbom; wykorzysta�y do wzbudzenia nienawi�ci jako g��wnego w�tku w�asnego nacjonalizmu, do uzyskania przywilej�w politycznych i gospodarczych, odebrania Serbom prawa do samostanowienia itd.

Nieistotne, �e Memorandum nie wspomina o Wielkiej Serbii. Nie chc�c straci� jednej ze swych przednich broni, machina propagandowa Chorwacji u�y�a wszelkich dost�pnych �rodk�w, by rozpowszechni� k�amstwo.

Bez praw

Je�li co� mo�e zdziwi� w Memorandum, to jedynie dlaczego Serbowie pozwolili na dyskryminacj� przez tak d�ugie lata. Ju� w okresie mi�dzywojennym nale�eli do najubo�szych w Jugos�awii, daleko za S�oweni� i Chorwacj�. Od II wojny �wiatowej dwa miliony Serb�w (�wier� ich og�lnej liczby w Jugos�awii) mieszka�y w innych republikach jako obywatele drugiej kategorii. W swej w�asnej Serbii byli wyzuci z praw w historycznej kolebce serbskiej – Kosowie i Metohji, a obecnie grozi im utrata ziem ojc�w (patrz rozdzia�y pt. Wielko-albanizm i Jaka przysz�o�� w Kosowie). Autonomia przyznana Kosowie i Methoji konstytucj� w 1974 r., a nast�pnie okupacja prowincji przez NATO i ONZ, znacz� dla miejscowej ludno�ci serbskiej powr�t do czas�w cesarstwa ottoma�skiego, kiedy r�wnie� muzu�manie byli wyj�ci spod prawa i mogli bezkarnie gn�bi� nie-muzu�man�w.

Europejczycy nie mieli i nie maj� poj�cia, co si� dzieje pod ich nosem. Nie tylko �e pozbawiono Serb�w praw narodowych i obywatelskich, ale te� podstawowych praw cz�owieka. Bez mo�liwo�ci odwo�ania si� do wymiaru sprawiedliwo�ci ani jakiejkolwiek innej formy ochrony przez w�adze, na Serb�w napadano i mordowano ich; Serbki gwa�cono; byd�o kaleczono; domy podpalano; sady �cinano; studnie zatruwano. Prze�ladowania nie-muzu�man�w by�y najsilniejsz� broni� islamizacji w przesz�o�ci, a w Kosowie sta�y si� nowoczesnym �rodkiem wystraszania z prowincji, kt�ra mia�a by� czysta etnicznie. Kampania przynios�a wyniki. Setkami tysi�cy Serbowie opu�cili swoj� kolebk�. Ca�y nar�d serbski poczu� ogromn� uraz�, tym bardziej �e by� w najgorszej sytuacji materialnej w federacji. Okupacja NATO wszcz�a ostatni� faz� czystek w Kosowie. Obecnie praktycznie nie ma tam Serb�w, a skarby ich kultury, religii i architektury posz�y w gruzy, gdy pod „nadzorem” NATO barbarzy�scy Alba�czycy realizuj� kampanie nienawi�ci i budowy Wielkiej Albanii.

W Chorwacji Serbowie musieli si� albo zasymilowa� albo wynie��. Z nik�ej populacji 14,5 procent og�u w wyniku eksterminacji przez faszystowskich ustaszy, w 1981 r. by�o ich w Chorwacji ju� tylko 11,5 procent og�u. Za wyj�tkiem czas�w Niepodleg�ego Pa�stwa Chorwat�w w latach 1941 – 1945, Serbowie nigdy nie byli tak prze�ladowani jak teraz – pisa�a Serbska Akademia w opracowaniu z 1996 r. o historii powstania i szkalowania Memorandum. W Bo�ni-Hercegowinie polityczni tw�rcy sztucznej narodowo�ci „Muzu�man�w” (Serbowie religii islamskiej) robili wszystko, aby przekszta�ci� republik�. Przez zaledwie 43 lata od 1948 r. Muzu�manie odwr�cili statystyki demograficzne na sw� korzy��, rozmna�aj�c si� z 30,7 procent na 43,7 procent og�u w republice kosztem Serb�w, kt�rzy liczyli odpowiednio 44,3 i 31.4 procent. Wykorzystuj�c dyskryminacj� konstytucyjn� Serb�w, Macedonia asymilowa�a ich.

To �e pretensje Serb�w do wsp�gospodarzy federacji by�y uzasadnione �wiadcz� wypowiedzi osobisto�ci z innych grup narodowo�ciowych. Macedo�ski polityk Lazar Kolisewski publicznie pot�pi� polityk� Tity i nast�pc�w, kt�rzy trzymali si� zasady s�aba Serbia to silna Jugos�awia. Popularne przez dziesi�ciolecia powiedzenie dowodzi, �e w tym czasie prowadzono polityk� dyskryminacji Serbii. S�owe�ski polityk Stane Kawci� w swych pami�tnikach potwierdzi� istnienie tej polityki: polityka ‘s�abej Serbii a silnej Jugos�awii’ poddana jest silnej dyskusji (Borba 28.2.1990). Cz�onek mniejszo�ci rumu�skiej, pisarz Florika Stefan skomentowa�: My�l�, �e polityczni i kulturalni przyw�dcy narodowo�ci serbskiej cierpi� na jaki� z g�ry okre�lony kompleks winy i z wyrzut�w sumienia pozwalaj� na powstawanie dzia�a� i czyn�w, czy nawet tylko zamiar�w [...] Widz� z pewnej odleg�o�ci t� nie do zniesienia atmosfer� intryg, podst�p�w, obraz i obrzucania si� b�otem, widz� i� wiele warto�ci ludzkich i tw�rczych depcze si� bez powodu.

Lord McNair myli� si� tak�e co do autorstwa Memorandum. Nie by�o to dzie�o �osicia ni ma�ej grupy serbskich nacjonalist�w. Serbska Akademia Nauk d�ugo roztrz�sa�a, czy mo�e z�ama� status i wtr�ci� si� do polityki pa�stwa publikuj�c dokument tego rodzaju. Na sesji w maju 1985 r. zgromadzenie og�lne Akademii ustali�o, �e sprawa jest wystarczaj�co wa�na dla zachowania federacji, by z�ama� status, sporz�dzi� dokument i rozprowadzi� go w�r�d polityk�w Jugos�awii. Wyznaczono 16-osobowy komitet, do kt�rego prac do��czono potem kilku specjalist�w. �osi� uczestniczy� tylko w niekt�rych zebraniach roboczych, natomiast nie dostarczy� nawet jednego zdania tekstu. We wrze�niu 1986 r. przy ko�cu prac edytorskich szkicu dokumentu Ve�ernje Novosti w sensacyjny spos�b zaatakowa�y Akademi� za zamiar publikacji Memorandum, cytuj�c niedoko�czony i nie zatwierdzony tekst oraz oskar�aj�c o potajemne prace. Wszystkie decyzje Akademii o zamiarze wydania dokumentu, a potem kamienie milowe prac przygotowawczych Akademia podawa�a do wiadomo�ci prasy. Stronnicza prasa zrobi�a sensacj�, co podchwyci�y brukowce na Zachodzie takie jak L’Express, powtarzaj�c bzdury z prasy belgradzkiej, np. �e Akademia nawo�ywa�a do bratob�jczej wojny i ponownego rozlewu krwi.

Memorandum z�ama�o regu�y jednopartyjnego systemu. Zgodnie z obowi�zuj�c� zasad� rozwi�zywania swych problem�w wewn�trznych przez ka�d� republik�, politykom serbskim przypad�o z�agodzi�, je�li nie wyeliminowa� wp�yw dokumentu. Aby nie by� pos�dzonym przez inne republiki o nacjonalizm i polityczne wybiegi i udowodni� lojalno��, oni pierwsi wytoczyli atak na Memorandum i autor�w w politycznym polowaniu na czarownice.

Najpierw serbscy partyjniacy pos�dzili Akademi�, �e przygotowuje grunt pod now� parti�. By�a to pr�ba odwr�cenia uwagi i umniejszenia wp�ywu dokumentu. Memorandum przypomnia�o serbskiemu spo�ecze�stwu o doznanych krzywdach. Serbowie gor�co przyj�li klarowne analizy naukowe i wnioski bez ogr�dek, co najlepiej �wiadczy�o o kompromitacji politycznych my�liwych. Partyjni musieli wzm�c propagand�. Przyw�dcy polityczni Serbii pr�bowali insynuacji i chwyt�w poni�ej pasa. Oskar�enia mia�y zdyskredytowa� Akademi� i jej cz�onk�w. Publiczno�� mia�a z tego wywnioskowa�, �e Memorandum jest dokumentem popieraj�cym monarchistyczny ruch czetnik�w, burz�c tym samym wszystko, co dot�d z trudem zbudowano i wszczynaj�c bratob�jcz� wojn�. Celem jest rzekomo destabilizacja Jugos�awii, autorzy maj� powi�zania z o�rodkami reakcyjnymi za granic� itd. Monolityczny aparat partyjny nie cofn�� si� przed niczym, co by mog�o pogr��y� dokument.

Przyw�dcy serbscy mylnie s�dzili, �e charyzma Chorwata Josipa Broz Tity i czo�owego marksisty S�owe�ca Edwarda Kardelja (wyznaczony na nast�pc�, ale zmar� w 1979 r. rok przed Tito) nadal trwa i graj�c na emocjach zdo�aj� skompromitowa� Akademi�. Zamiast udowodni�, czy S�owenia i Chorwacja dominuj� czy nie, przyw�dcy serbscy zdali si� na slogany braterstwa, jedno�ci i r�wno�ci. Memorandum napi�tnowano jako niebezpieczn� odchy�k�, kt�r� nale�y zniszczy�. Obrona politycznego monopolu pogwa�ci�a tym samym demokracj�: chroni�a przyw�dc�w od odpowiedzialno�ci i odmawia�a prawa krytyki. Demokratyzacja Jugos�awii usun�a krytyk� Memorandum. W 1996 r. Akademia pisa�a: nikt nie uwa�a ju� za celowe przeciwstawia� si� temu dokumentowi tylko dlatego, �e krytykuje system polityczny, Tito i Kardelja, albo �mie poruszy� kwesti� stosunk�w mi�dzy narodowo�ciami.

Serbowie musz� zgin��

Chorwacja sta�a si� najwa�niejszym o�rodkiem produkcji k�amstw o Memorandum. Dla znaj�cych stosunki w Jugos�awii nie by�o to niespodziank�. Od czasu wprowadzenia przez Ante Starczewicia serbofobii w XIX w. do programu chorwackiej Partii Praw, piel�gnuj� si� j� i reprezentuje ona g��wn� je�li nie jedyn� ni� chorwackiego nacjonalizmu, wed�ug kt�rego Chorwaci s� ras� wy�sz�, a Serbowie ni�sz�, zas�uguj�c� nawet na ludob�jstwo. Wystarczy otworzy� dzie�a Starczewicia: Nar�d chorwacki uwa�a s�owia�sk� krew Serb�w za obc�. Nar�d chorwacki nie b�dzie tolerowa� profanacji �wi�tej ziemi chorwackiej przez ten niewolniczy ch�w [...] Serb�w trzeba zlikwidowa�, by usun�� ras�, kt�ra prze�y�a w Europie. Rasizm Starczewicia dopracowa� Iwo Pilar (pseudonim L.W. Sudland) w pracy pt. Die Südslawische Frage und der Weltkrieg (kwestia po�udniowych S�owian a wojna �wiatowa) opublikowanej w 1918 r. Nie przypadkowo ponowne wydanie ksi��ki po chorwacku w 1943 r. zbieg�o si� z powstaniem Niezale�nego Pa�stwa Chorwacji (Nezavisna Drzava Hrvatska), faszystowskiego re�imu Ante Pawelicia, za�o�yciela ustaszy w 1929 r. Pawelicia nazwano Poglavnik, tak jak Hitlera Führer a Mussoliniego Duce.

We wst�pie do wydania w 1990 r. dr Wladimir Weselica, prezydent Chorwackiej Partii Demokratycznej, wyra�a entuzjazm, �e Pilar daje trafne odpowiedzi na najwy�szym poziomie intelektualnym. Weselica adoruje konsekwentn� nienawi�� Pilara do Serb�w: nie bez przyczyny pr�bowa�em pokaza�, jak wsp�cze�ni Serbowie s� niebezpieczni przez swoje idee i sk�ad rasowy, jak maj� we krwi sk�onno�ci do konspiracji, rewolucji i zamach�w. Rasizm chorwacki, na kt�rym Starczewi� zbudowa� Parti� Praw, mia� godnych nast�pc�w. Brytyjski historyk A.P.J. Taylor pisze, �e kiedy niekt�rzy odm�wli przyj�cia konfliktu z Serbami za p�aszczyzn� partii, wi�kszo�� utworzy�a Czyst� Parti� Praw – czyst� od jakiegokolwiek �ladu realizmu, komentowa� Taylor. Fanatyzm zagrzebskich intelektualist�w zarazi� pozornie demokratyczn� Chorwack� Parti� Ch�opsk� Stjepana Radicia, kt�ry w 1914 r. powiedzia� o Serbach: nieugi�ci wrogowie Chwalebnej Monarchii, naszej Monarchii, a przede wszystkim chorwackiej drogi �yciowej. Nie by�a to odosobniona wypowied�. Od czas�w austro-w�gierskich przetrwa�a ohydna rymowanka: Serben muss sterben. (Serbowie musz� umrze�).

Chorwacki rasizm II wojny �wiatowej opiera� si� na ideach Starczewicia, Pilara i innych. W obozach zag�ady Serb�w, �yd�w i Cygan�w oraz w czystkach etnicznych ustasze realizowali teorie rasist�w w tak okrutny spos�b, �e przera�ali wizytuj�cych SS-man�w. Anty-serbski rasizm przetrwa� Tit� i odezwa� si� przed, podczas i po secesji Chorwacji. Dominik Mandi� w ksi��ce z 1956 r. (opublikowanej dopiero w 1971 r. i wznowionej w Chorwacji w 1990 r.) pt. Hrvati i Srbi dva stara razlicita naroda (Chorwaci i Serbowie dwa odwieczne i r�ne narody), pr�buje udowodni�, �e Serbowie pochodz� z Afryki i s� mulatami! Idee Starczewicia, ojca narodu, �yj� w�r�d Chorwat�w, kt�rzy rehabilituj� Nezavisna Drzava Hrvatska. Aby wybieli� winnych, Tud�man w swej ksi��ce pr�buje zmniejszy� ogromn� liczb� ofiar ustaszy, t�umacz�c �e w historii zawsze by�o ludob�jstwo, kiedy na drodze wi�kszego narodu stan�� mniejszy. Dlatego jego zdaniem ludob�jstwo jest cech� og�lnoludzk�. Miejmy nadziej�, �e jego nar�d nie napotka na swej drodze silniejszego.

Chorwacki rasizm i ludob�jstwo na Serbach trwaj� od ponad stu lat. Dochodz� do g�osu, gdy nadarza si� historyczna okazja. Czystki etniczne w Chorwacji nie s� zjawiskiem po��czonym tylko z niedawn� secesj�. Po w��czeniu Kres�w Wojskowych (tzw. Militärgrenze w rozdziale pt. UçK: co kryje si� za trzema literami) do Chorwacji w 1868 r. Serbowie stanowili �wier� og�lnej liczby ludno�ci, a w 1991 r. tylko 12 procent. D�ugoterminowa polityka czystek etnicznych da�a wyniki.

Anty-memorandum

Ukazanie si� Memorandum by�o nie lada okazj� do wp�dzenia Serbii w podleg�� biern� rol� przez ataki na jej inteligencj�. Emigranci chorwaccy na Zachodzie nie mogli doczeka� si� w��czenia do dyskusji. Ich potencja� poszed� na krytyk� w Jugos�awii i za granic�. Wraz ze S�oweni� Chorwacja ukszta�towa�a stosunki z pozosta�ymi republikami dla w�asnej korzy�ci. Nie obchodzi�a ju� ich silna czy s�aba Jugos�awia; zyska�y to, co planowa�y. Wesz�y w sk�ad wsp�lnego pa�stwa po�udniowych S�owian po II wojnie �wiatowej, by nie zosta� po przegranej stronie. Od momentu przyst�pienia zacz�y d��y� do od��czenia si�. Memorandum godzi�o w status quo, domagaj�c si� lepszej federacji i r�wnego statusu narodowo�ci. Kiedy obie republiki by�y gotowe uwolni� si�, Memorandum niespodzianie wy�o�y�o inne punkty widzenia. Nale�a�o wi�c zaatakowa� je ze wszystkich stron we w�asnej obronie.

W 1987 r. Chorwacki Kongres Narodowy, organizacja diaspory w USA, opublikowa� Hrvatsko stanovište, czyli anty-memorandum do Memorandum. Napisane w duchu separatyzmu, jest jedyn� pr�b� wyczerpuj�cego odparcia zarzut�w serbskich akademik�w. Komentarze i stanowiska zawarte w nim nie r�ni� si� tre�ci� ni jako�ci� od propagandy g�oszonej po secesji Chorwacji w 1991 r. Nic w tym dziwnego, bo „�r�d�ami” informacji w obu przypadkach by�y ksi��ki skrajnych nacjonalist�w Rudolfa Bi�anicia z 1938 r. (Ekonomska podloga hrvatskog pitanja, Pod�o�e ekonomiczne kwestii chorwackiej) i Franjo Tud�mana z 1981 r. (Nacionalno pitanje u savremenoj Evropi, Kwestia nacjonalizmu we wsp�czesnej Europie). Chorwackie stanowisko pos�u�y�o oczernianiu Serb�w w �rodkach przekazu i uzbroi�o chorwackie lobby w skrzywiony punkt widzenia na stosunki etniczne w Jugos�awii. Na wyniki nie trzeba by�o d�ugo czeka�. Wsp�lnota Europejska decyzj� z grudnia 1991 r. popar�a secesj� S�owenii i Chorwacji i zach�ci�a inne republiki do tego samego. Czy�by Europa kierowa�a si� wnioskiem Hrvatsko stanovište: Jugos�awia jako tw�r pa�stwowy w jakiejkolwiek postaci odrzuca dzisiaj wi�kszo�� nie-serbskich narod�w w Jugos�awii, szczeg�lnie przez nar�d chorwacki, kt�ry d��y do niepodleg�o�ci. Wsp�lnota Europejska nigdy nie wyt�umaczy�a swej nieracjonalnej decyzji.

Hrvatsko stanovište odrzuci�o pot�pienie nacjonalizmu i separatyzmu w Memorandum: aspiracje Chorwat�w oraz innych ujarzmionych i nie-serbskich narodowo�ci s� cz�ci� powszechnego �wiatowego procesu [...] ka�dy nar�d, jak tylko u�wiadomi sobie w�asn� to�samo��, wyj�tkow� narodow� indywidualno��, pr�buje ustanowi� w�asne pa�stwo narodowe. Memorandum stwierdzi�o, �e konstytucja 1974 r. zamieni�a pa�stwo w konfederacj�, tw�r przej�ciowy. Bez trudno�ci prawnych granice administracyjne republik przekszta�ci�yby si� w pa�stwowe. Secesja by�aby mo�liwa w ka�dej chwili jednostronn� decyzj� zainteresowanej strony. Taki plan by� oczywisty w propozycji uk�adu konfederacyjnego przedstawionej 4.10.1990 r. przez wsp�ln� grup� ekspert�w Chorwacji i S�owenii: Dziesi�� (albo pi��?) lat od wej�cia w �ycie Uk�adu, albo w dowolnym czasie p�niej, pa�stwa cz�onkowskie Zwi�zku na ��danie jakiegokolwiek z nich mog� przeprowadzi� wzajemne konsultacje celem rewizji niniejszego Uk�adu lub rozwi�zania Zwi�zku. Zale�nie od dalszego post�pu rozszerzania integracji Europy, pa�stwa cz�onkowskie Zwi�zku mog�, nawet przed tym czasem, pojedynczo lub grupowo, w�asn� decyzj� lub decyzj� Rady Ministr�w odej�� lub rozwi�za� Zwi�zek i stara� si� o cz�onkostwo we Wsp�lnocie Europejskiej.

Nie ma w�tpliwo�ci co do znaczenia tych plan�w. Chorwat Stipe Mesi�, prezydent Socjalistycznej Federacji Jugos�awii powiedzia� nawet, �e jest ostatnim prezydentem Socjalistycznej Federacji Jugos�awii, a tytu� jego ksi��ki z 1992 r. Kako smo rasturili Jugoslaviju (jak rozebrali�my Jugos�awi�) nie pozostawia w�tpliwo�ci co do intencji. Natomiast wed�ug chorwackiego stanowiska konstytucja mia�a charakter administracyjny, daj�c wi�ksz� samodzielno�� republikom i prowincjom, ale bez konfederacyjnych urz�d�w pa�stwowych oraz niezawis�o�ci w prawodawstwie, administracji, sprawach zagranicznych i si�ach zbrojnych.

Anty-memorandum nie zaprzeczy�o istnieniu separatyzmu i nacjonalizmu, tylko wynios�o je na poziom historycznych tendencji rozwojowych narod�w w Jugos�awii, kt�re w pe�ni wyrazi�y si� w�a�nie w ostatnich latach. Przypiecz�towa�o i pochwali�o nacjonalizm i separatyzm we wszystkich republikach, tylko nie w Serbii. Tam by� to bez w�tpienia program hegemonii narodu serbskiego nad innymi narodowo�ciami i mniejszo�ciami. Ju� cztery lata przed secesj� chorwack� anty-memorandum porusza ide� serbskiej izolacji – ulubiony temat niekt�rych intelektualist�w i polityk�w serbskich: To ideologiczno-polityczne zderzenie Serbii z tymi narodami i mniejszo�ciami wiedzie Serb�w w pozycj� izolacji i rzeczywistej ni�szo�ci w stosunku do wszystkich innych narodowo�ci w Jugos�awii. Serbia mo�e wydosta� si� z tej pozycji jedynie przez uznanie praw i d��e� do samostanowienia i niezale�no�ci innych.

Nie ma �adnych dowod�w na to, �e Serbia kiedykolwiek przeciwstawi�a si� d��eniom secesyjnym republik. Natomiast nalega�a, by odby�o si� to na zasadach pokojowego, dobros�siedzkiego rozstania i pod warunkiem, �e Serbowie otrzymaj� te same prawa do decydowania o sobie, co inne narodowo�ci. Tymczasem S�owenia i Chorwacja oderwa�y si� si�� zbrojn�, a Serbom w Bo�ni i Chorwacji odm�wiono praw do samostanowienia. Hrvatsko stanovište wywnioskowa�o, �e Memorandum jest ostrze�eniem dla narod�w Jugos�awii, �e du�a cz�� serbskiej inteligencji ci�gle broni idei Wielkiej Serbii. Kiedy propaganda wymienia serbsk� izolacj� i Wielk� Serbi�, dobrze zna� ludzi i epok�, kiedy wyra�enia wymy�lono oraz jakiemu celowi mia�y s�u�y�.

Biedni Chorwaci

Autorzy anty-memorandum twierdzili, �e hegemonistyczna pozycja Serbii istnieje nienaruszona do dzi�. Na dow�d przytoczyli arbitralne opinie, pomijaj�c zasadnicze fakty. Jako dow�d hegemonii podali stolic� pa�stwa w Belgradzie, gdzie niby przewa�ali urz�dnicy serbscy. Faktycznie wzgl�dna wi�kszo�� w federalnej biurokracji nie by�a jednak spowodowana uprzywilejowaniem. Pracownicy z innych republik nie �yczyli sobie pracowa� w stolicy, gdzie p�acono znacznie mniej ni� mogli zarobi� u siebie. Z mieszkaniami te� by�o nieweso�o. Belgrad pozostawa� stolic�, bo mia� ekspert�w i zawodowc�w do zarz�dzania pa�stwem.

Hrvatsko stanovište pr�bowa�o te� udowodni� serbsk� dominacj� udzia�em procentowym w kadrach oficerskich. Wi�kszo�� serbska w kadrach wojska i policji odzwierciedla�a trudno�ci Serb�w w znalezieniu pracy. S�owe�cy i Chorwaci nie tylko, �e nie byli bezrobotni we w�asnych republikach, ale mieli po dwie posady. Wszyscy (tylko nie autorzy anty-memorandum) wiedzieli, �e w celu utrzymania proporcji narodowo�ciowych, podania nie-Serb�w do szk� mundurowych mia�y pierwsze�stwo. Wielu S�owe�c�w i Chorwat�w op�tanych separatyzmem po prostu nie chcia�o wej�� w te s�u�by. Chorwacka propaganda (przygotowana chyba z emigracyjnych gazetek w Ameryce) utyskiwa�a na rzekom� wi�kszo�� serbsk� w�r�d czo�owych urz�dnik�w pa�stwowych i oficer�w armii. Na dow�d podano trzy nazwiska. Dwie z tych os�b usuni�to dawno ze stanowisk, a trzeci� zamordowano (mo�na si� domy�la�, za czyj� spraw�). Dalsze nazwiska to drugorz�dni serbscy oficerowie, osobisto�ci polityczne i s�dziowie bez decyduj�cego g�osu w najwa�niejszych sprawach pa�stwa. Czy kadry biurokrat�w i oficer�w serbskich wykonuj�cych polecenia chorwackich i s�owe�skich w�adc�w rzeczywi�cie mog�yby zaprowadzi� serbsk� hegemoni�?

Tito i Kardelj dier�yli nadrz�dn� w�adz� w o�rodkach politycznych na poziomie federalnym, w republikach i w prowincjach. Mieli monopol na nominacje najwy�szych urz�dnik�w, czego Memorandum nie omieszka�o opisa�. Zamiast rzeczowo obali� ten argument, anty-memorandum szerzy absurdy, i� Tito prowadzi� polityk� serbskiego imperializmu wewn�trz pa�stwa, szczeg�lnie w Chorwacji i w polityce zagranicznej! Za przyk�ad pos�u�y� przypadek Andriji Hebranga, decyduj�cego kroku w likwidacji pro-chorwackich lider�w w Komunistycznej partii Chorwacji. Tito znosi� szowinizm Hebranga do czasu, gdy ten pokaza� wol� obalenia Tity. Serbscy komuni�ci nie mieli z tym nic wsp�lnego. Tito usprawiedliwi� swoje post�powanie, wskazuj�c na szowinizm Hebranga, a nie zagro�enie kultu jednostki.

Nacjonalistyczny ruch lat 1969-1971 w Chorwacji jest jeszcze bardziej wymowny. Wcale nie wzruszy� on Tity, kt�ry zaskoczy� ca�� Jugos�awi� przed kamerami telewizyjnymi: nie ma �adnego nacjonalizmu w Chorwacji. Wkr�tce potem usun�� przyw�dc�w ruchu, bo pr�bowali odebra� mu w�adz�. Znowu serbscy politycy nie mieli z tym nic wsp�lnego. Hrvatsko stanovište ani s�owem nie wspomnia�o natomiast o d�ugiej li�cie czo�owych polityk�w serbskich usuni�tych z �ycia pa�stwa przez Tit�, w��cznie z Aleksandarem Rankowiciem, kt�rego uwa�ano za drug� praw� r�k� Tity obok Kardelja. Faktycznie Rankowi� by� ograniczony intelektualnie, naiwnie adorowa� wodza pa�stwa i pos�usznie wykonywa� jego polecenia. Nigdy nie doko�czono dochodzenia w sprawie �mierci w wypadku samochodowym Slobodana Penezicia, premiera Republiki Serbii, kt�ry krytykowa� polityk� Tity i Kardelja.

Blagoje Neskowicia, sekretarza komitetu centralnego Komunistycznej Partii Serbii i premiera republiki usuni�to na pocz�tku lat 1950. za opozycj� przeciw wysokim podatkom na�o�onym na Serbi� oraz przeciw obowi�zkowemu skupowi p�od�w rolnych i brutalno�ci z jak� go wykonano. To by�a lekcja dla wszystkich przysz�ych polityk�w z Serbii, �eby Ticie nie wchodzi� w drog�. Tito usuwa� natychmiast ka�dego Serba, kt�rego podejrzewa� cho�by troch� lub kt�ry u�y� jedno niew�a�ciwe s�owo. Polityk�w innych narodowo�ci �agodnie przekonywa�, czasami bardzo d�ugo. Po tr�jce Tito-Kardelj-Bakari�, najwi�ksz� w�adz� mia� federalny premier. W powojennej Jugos�awii Chorwaci zmonopolizowali ten urz�d. Do 1963 r. piastowa� go sam Tito. Serb z jakiejkolwiek republiki by� federalnym premierem jedynie od 1963 r. do 1967 r. Druga prawa r�ka Tity, dr Wladimir Bakari� by� w Chorwacji lat 1950. przyw�dc� Vlade Narodne Republike Hrvatske. W szczycie kryzysu federacji, u w�adzy byli Chorwaci: prezydent Stipe Mesi�, premier Ante Markowi� i minister spraw zagranicznych Budimir Lonczar.

Tito przydziela� najwa�niejsze urz�dy na zasadzie rotacji mi�dzy wszystkimi narodowo�ciami Jugos�awii, bez wzgl�du na stan ludno�ci. Wszystkie republiki po r�wni dawa�y ambasador�w, genera��w, najwy�szych s�dzi�w. Wi�kszo�ciowi Serbowie byli dyskryminowani. Podobnie reprezentacja w parlamencie federalnym opiera�a si� na r�wno�ci republik, a nie proporcjonalnym udziale ludno�ci. Na tej zasadzie, nawet nie licz�c Serb�w w autonomicznych prowincjach w Republice Serbii, jednego deputowanego wybiera�o dziesi�� razy wi�cej Serb�w ni� Macedo�czyk�w. Chorwaci byli w podobnej sytuacji, ale nadrobili z nawi�zk� wraz ze S�oweni� przewodz�c anty-serbskiej koalicji, do kt�rej wchodzi�y wszystkie pozosta�e republiki oraz obie autonomiczne prowincje wewn�trz Serbii. Prowincje praktycznie rz�dzi�y Serbi�, bo �adne ustawodawstwo dotycz�ce jej nie przesz�o bez zgody prowincji, ale nie odwrotnie. To o�mieli�o secesjonist�w i nacjonalist�w �eruj�cych na zniewolonych Serbach we wszystkich republikach.

Jaki� czas po imporcie Hrvatsko stanovište g�os zabra�a chorwacka opinia w Chorwacji, dostosowuj�c krytyk� do rosn�cej popularno�ci ruchu separatystycznego. W styczniu 1989 r. wydawane w Zagrzebiu pismo Naše teme pierwsze w Jugos�awii wydrukowa�o Memorandum w ca�o�ci, ale nie w celu debaty, tylko by zaopatrzy� je wst�pem pi�ra Dragutina Lalewicia. Bez wst�pu nie mo�na „znale��” w Memorandum �ladu serbskiego nacjonalizmu. Lalewi� „poinstruowa�” czytelnika, co znajdzie w tek�cie. Zauwa�y�, �e najostrzejsze pot�pienie wystosowa� Tomislaw Marcinko, szycha z Wojwodiny (autonomiczna prowincja Serbii). Marcinko pochodzi z pro-ustaszowskiej rodziny chorwackiej, kt�r� przeniesiono podczas II wojny �wiatowej. Po secesji Chorwacji w 1991 r. Marcinko wr�ci� do Zagrzebia na posad� w telewizji (nale�n� tylko zaufanym osobom). Tak wi�c przypadek pana Marcinko udowodni�, �e anty-serbska polityka istotnie kierowa�a krytykowanymi w Memorandum nominacjami w Wojwodinie.

W maja 1989 r. wysokonak�adowy Vjesnik zacz�� cykl artyku��w propagandowych, tendencyjnie jak Naše teme. Opublikowa� urywki z Memorandum opatrzone komentarzem, ale bez logicznego zwi�zku, jakby czytelnicy mieli sami grzeba� w poszukiwaniu inkryminacji. Komentator nie mia� nawet zamiaru wdawa� si� w debat�.

Akademik-propagandysta

Anty-memorandum skomentowa�o kwestie gospodarcze, ale tylko z okresu mi�dzywojennego i to kopiuj�c urywki z ksi��ki Bi�anicia. Wydawca ksi��ki i przyw�dca Chorwackiej Partii Ch�opskiej, Wladko Maczek napisa� we wst�pie, �e Chorwacja by�a wyzyskiwana w Kr�lestwie Jugos�awii. Poniewa� nie zgadza�o si� to z faktami, Bi�ani� �onglowa� statystykami z 1938 r. Jego ksi��ka wkr�tce spotka�a si� z udokumentowan� ostr� krytyk� belgradzkich ekonomist�w. Po wojnie Instytut Ekonomii Serbii dostosowa� statystyki z 1938 r. do nowych granic i wywnioskowa�: Podczas gdy w S�owenii zainwestowano 697 tys. dinar�w na tysi�c mieszka�c�w, w Chorwacji ��cznie ze S�awoni� [zachodnia cz�� Chorwacji] i Dalmacj� 481 tys., ale w Serbii ��cznie z Wojwodin� (bez Sremu) tylko 281 tys. dinar�w. Jakby nie patrze� na dwie dekady mi�dzywojenne, S�owenia ros�a w tempie 2,5 razy szybszym ni� Serbia i 2,6 razy szybszym ni� Wojwodina. Rozw�j przemys�u w Chorwacji by� 1,7 razy szybszy ni� w Serbii razem z Wojwodin�. Potem dystans powi�ksza� si�. Serbia pozosta�a poni�ej �redniej krajowej. W komentarzu o gospodarce na p� strony anty-memorandowcy nie wspomnieli o tym jednym s�owem.

Akademik z Zagrzebia, dr Jakow Sirotkowi�, pr�bowa� w swej ksi��ce z 1993 r. udowodni� niedorzeczno�� twierdze� Memorandum. Dobrze zna� badania Instytutu Ekonomii Serbii, kt�rych nikomu nie uda�o si� podwa�y�. Akademik-ekonomista odezwa� si� jednak, gdy ojczysta propaganda zawo�a�a do czynu. Bez cienia obiektywno�ci „obali�” wnioski serbskich koleg�w, odrzucaj�c ich metod� jako �onglowanie statystykami. Na „dow�d” swej racji zacytowa� Bi�anicia. Serbska Akademia skomentowa�a ironicznie po latach: Wygl�da na to, �e badania Bi�anicia b�d� s�u�y� przysz�ym pokoleniom chorwackich ekonomist�w w niesko�czono��. Jego wk�ad do chorwackiej my�li ekonomicznej jest szczeg�lnie wielki jako pouczaj�cy przyk�ad, jak manipuluj�c liczbami pokaza� szybszy rozw�j jako zacofanie i odwrotnie.

Akademik-propagandysta zni�y� si� do kilku oszustw. Akademicy nie pope�niaj� tylu pomy�ek w jedn� stron� przez przypadek. Serbska Akademia zdemaskowa�a je. Po pierwsze Sirotkowi� wzi�� do por�wna� mi�dzy republikami okres lat 1952-1987. Wyb�r pierwszego i ostatniego roku decyduje o wyniku analizy statystycznej. W Jugos�awii 1952. by� najbardziej nienormalnym rokiem w ca�ym okresie powojennym, rokiem kl�ski powodziowej. W poprzedzaj�cych latach od 1947 r. gospodarka Chorwacji szybko ros�a (12,8 procent PKB na mieszka�ca). Natomiast Serbi� poddano w tym czasie usankcjonowanym przez Komitern i komunist�w Jugos�awii procesom przyhamowania gospodarczego: obowi�zkowy wykup p�od�w rolnych przez rz�d, kolektywizacja rolnictwa, rozbi�rka fabryk i przeniesienie do innych republik oraz cz�ciowe wstrzymanie inwestycji w okresie kryzysu politycznego w Kominternie. W wyniku wewn�trznych sankcji gospodarczych w tym okresie Serbia wzros�a gospodarczo o ...1,3 procent. Nawet je�li za�o�y� potrzeb� takiej polityki w pierwszej 5-latce powojennej Jugos�awii dla d�ugoterminowego dobra og�lnego, dlaczego obarczono tylko Serbi�, a nie S�oweni�, kt�r� w swej pami�tnej przemowie Andrija Hebrang tak�e wytypowa� do wyhamowania? S�owenia nie zwa�a�a na „plany” (albo dosta�a ciche przebaczenie) i sko�czy�a okres lat 1947-1951 o�mioprocentowym wzrostem PKB na mieszka�ca.

Po drugie Sirotkowi� pos�u�y� si� dochodem og�lnym ka�dej republiki zamiast na g�ow� mieszka�ca – �wiatowy ewenement w analizie! Po trzecie, u�y� wzgl�dnego wska�nika wzrostu gospodarczego zamiast absolutnych liczb, bez kt�rych nie spos�b sprawdzi� oblicze� albo zyska� informacj� o wzro�cie PKB na mieszka�ca. W�a�nie z tych powod�w wska�niki stosowano w ZSRR, maluj�c tym samym obraz pi�kniejszy ni� istnia� w gospodarczej rzeczywisto�ci. Pod presj� naukowc�w metod� porzucono nawet w pa�stwie, w kt�rym by�a najszerzej stosowana. Dziwne �e pr�bowa� j� uratowa� chorwacki ekonomista, cz�onek akademii nauk.

Po czwarte Sirotkowi� zastosowa� sta�e ceny. S� one prawid�owe w analizie okresu kilku lat (gdzie kompensuj� oscylacje cenowe z roku na rok), ale nie w por�wnaniach dla jednego roku (1988), kt�rym pos�u�y� si� propagandysta – niewybaczalny b��d dla eksperta. Po pi�te, rozbi� Serbi� na Wojwodin�, Kosowo i Serbi� w�a�ciw�, uniemo�liwiaj�c por�wnania mi�dzy republikami. Po sz�ste, wykona� por�wnania wzgl�dem �redniej dla federacji z paru republikami o gospodarce niewsp�miernie silniejszej ni� pozosta�e. Dodaj� one do �redniej stosunkowo du�� mas�. R�nice w rozwoju republik wypadaj� wtedy mniejsze ni� rzeczywi�cie s�. Prawid�owa analiza por�wnuje ka�d� z republik z osobna z reszt� federacji. Uwzgl�dniaj�c wszystkie poprawki, Serbska Akademia Nauk obliczy�a 10 lat po opublikowaniu Memorandum, �e w 1988 r. PKB na g�ow� wynosi�o w S�owenii prawie 145 tys. dinar�w, w Chorwacji 80 tys., w Serbii 54,2 tys., w Czarnog�rze 46,2 tys., w Bo�ni-Hercegowinie 41,7 tys. i 38,8 tys. dinar�w w Macedonii.

Odpowiedni moment

Dlaczego Sirotkowi� czeka� siedem lat, by skrytykowa� Memorandum? Nie by�o politycznie wygodne zaj�� stanowiska przeciw dokumentowi ostrzegaj�cemu przed nadchodz�c� secesj�. Ale po jej zaj�ciu maski spad�y; potrzeba by�o wyt�umaczy� j� obc� agresj�. Nie by�o nic bardziej przekonywuj�cego ni� Serbia chwytaj�ca za bro�, by broni� swej gospodarczo uprzywilejowanej pozycji, jak pisze Sirotkowi� kilkakrotnie w swej ksi��ce. Tytu� sz�stego rozdzia�u Gospodarcze t�o wojny przeciw Chorwacji z podtytu�em Od Memorandum Serbskiej Akademii w 1986 r. do zbrojnej secesji w 1991 r. pokazuje cel jego „analizy”. K�opot w tym, �e Serbia nie mia�a �adnych motyw�w, by broni� swej do�� s�abej pozycji ekonomicznej. Nie mo�na tego powiedzie� o dwu najbogatszych republikach. Wielokrotnie ostrzegano, �e secesja nast�pi, gdy obie republiki strac� uprzywilejowan� pozycj�.

Osi�gn�wszy zaawansowany poziom rozwoju przemys�owego i zmuszone �o�y� na inne republiki, S�owenia i Chorwacja oderwa�y si�. ��daj�c r�wno�ci politycznej i gospodarczej Memorandum, po�rednio nawo�ywa�o do usuni�cia przywilej�w. Dlatego zmobilizowa�o s�owe�sk� i chorwack� opini� polityczn�. Podobnie jak w Lombardii, najbardziej rozwini�tej cz�ci W�och, ochrona przywilej�w wywo�a�a na Ba�kanach tendencje secesyjne. Fred Singleton w referacie opublikowanym w Probleme des Industrialismus in Ost und West (problemy uprzemys�owienia na Wschodzie i Zachodzie) wydanej przez Gunter Olzog Verlag w Monachium i Wiedniu, przypomina, �e w mniej rozwini�tej Chorwacji wzd�u� historycznej granicy Kres�w Wojskowych (Zapora wojskowa w rozdziale pt. UçK: co kryje si� za trzema literami) mieszka wi�kszo�� serbska. Jego zdaniem napi�cia polityczne mi�dzy narodowo�ciami Jugos�awii wynik�y z nier�wno�ci gospodarczej: Chorwacja i S�owenia sukcesywnie polepsza�y w ci�gu ostatnich 25 lat bezwzgl�dny doch�d na mieszka�ca i pozycj� wzgl�dem mniej rozwini�tych republik. Tendencje bezspornie rozpoznane w 1972 r. utrzyma�y si� bez zmian.

Dr Sirotkowi� pos�dza autor�w Memorandum o przedstawienie bezpodstawnej i fa�szywej tezy, tymczasem S�owenia i Chorwacja mia�y ��cznie PKB na mieszka�ca wy�sze o 40% od reszty w 1947 r., a w 1988 r. ju� o ponad 100%. Kapita� inwestycyjny w�o�ony w obie republiki zapewni� im najwy�szy poziom zatrudnienia w federacji. S�owenia przekroczy�a nawet fizyczne maksimum mo�liwe w spo�ecze�stwie (400 zatrudnionych na 1000 mieszka�c�w), czyli panowa� tam nadmiar miejsc pracy, wykorzystany przez osoby doje�d�aj�ce z innych republik. Wska�nik zatrudnienia na 1000 mieszka�c�w wyni�s� w 1989 r.: 437 w S�owenii, 346 w Chorwacji i 264 w Serbii. Z og�lnej liczby 1,2 miliona szukaj�cych pracy w 1989 r. w Jugos�awii, niemal po�owa by�a Serbami.

S�owenia i Chorwacja zawdzi�cza�y pozycj� gospodarcz�, zdaniem Sirotkowicia, lepszemu wykorzystaniu kapita�u i wy�szej wydajno�ci. Mimo wi�kszego udzia�u wytw�rczo�ci i bardziej sprzyjaj�cego wska�nika kapita�owego, S�owenia nie mia�a wynik�w lepszych na tyle, �eby mog�y t�umaczy� jej czo�ow� pozycj�. Mia�a nieco wy�sz� produkcj� na zainwestowan� jednostk� kapita�u. Chorwacja plasowa�a si� pod tym wzgl�dem poni�ej �redniej w federacji i za Serbi�. Inne metody oblicze� Serbskiej Akademii r�wnie� potwierdzi�y, �e Chorwacja od czasu do czasu spada�a poni�ej �redniej w federacji i poni�ej Serbii. Rzeczywi�cie wydajno�� pracy by�a lepsza w Chorwacji ni� w ubo�szych republikach, dzi�ki wy�szemu nak�adowi na miejsce pracy. Przoduj�ce republiki zapewni�y te� sobie subsydia eksportowe, po�redni� rekompensat� przez lepsze warunki handlu, mo�liwo�ci rozpowszechniania produkt�w w zacofanych republikach, taryfy ochronne itd. Troch� lepsze wska�niki wydajno�ci nie pomog�y Serbii zmniejszy� dystansu do czo��wki, a troch� gorsze wska�niki Chorwacji nie przeszkodzi�y jej coraz bardziej si� oddala�. Decyduj�c� rol� we wszystkich republikach odegra�y nak�ady inwestycyjne na mieszka�ca.

Sirotkowiciowi nie wystarczy�o, �e S�owenia i Chorwacja pobi�y na g�ow� zacofane republiki; musia� wyrazi� w swej ksi��ce niezadowolenie z tego, �e trzech najbiedniejszych republik nie usuni�to z funduszu pomocy rozwojowej na pocz�tku lat 1970. Chorwacja musia�a od�o�y� �rodki na ten cel, zwalniaj�c tempo w�asnego rozwoju. S�owenii nie by�o trudno wk�ada� na fundusz, bo by�a na znacznie wy�szym poziomie rozwoju i umia�a kompensowa� straty sprytnymi zabiegami politycznymi. Tymi s�owy Sirotkowi� obna�y� chorwackie tendencje wyzysku. Wp�aty na fundusz nie przeszkodzi�y we wzro�cie ani nie zagrozi�y pozycji gospodarczej jego republiki. Sprytne zabiegi wykona�a r�wnie� Chorwacja. R�wnie nieudolnie i podst�pnie chorwacki akademik pr�bowa� podwa�y� ocen� przyczyn kryzysu gospodarczego oraz analizy rozwoju gospodarczego Jugos�awii w Memorandum. Nawet bardzo krytyczni politycy nie mieli zastrze�e� do w�tku ekonomicznego Memorandum. Szczeg�lnie ekonomi�ci musieli si� z nim zgodzi�. Dlatego krytycy unikali wyra�ania opinii na ten temat, w��cznie ze Sirotkowiciem do 1993 r.

Ko�a polityczne za granic� zda�y sobie spraw�, �e Memorandum zatrz�s�o systemem. Serbska Akademia otrzymywa�a otwarte wyrazy solidarno�ci z demokratycznych pa�stw Zachodu, podczas gdy re�im grozi� jej odci�ciem funduszy, uzale�nieniem od w�adz republiki i cenzur� polityczn�, pr�bowa� wywo�a� roz�amy wsr�d cz�onk�w Akademii oraz napiera� na ujawnienie i pot�pienie inicjator�w i autor�w Memorandum. Na obchodach stulecia w maju 1987 r. Akademia otrzyma�a silne wsparcie moralne niemal od ca�ego korpusu dyplomatycznego w Belgradzie, ale nikt si� nie zjawi� z wierchuszki Jugos�awii i Serbii. Ulice w okolicy Akademii by�y zastawione autami dyplomat�w z wielu pa�stw. Wtedy �aden lord McNair nie atakowa� dokumentu za nawo�ywanie do rozk�adu Jugos�awii i przemocy.

Serbscy politycy nie �mieli zamkn�� Akademii ani polemizowa� z Memorandum, bo nie by�o argument�w. Insynuacje, k�amstwa i pogr�ki przerzedzi�y si� i straci�y ma sile. Normalizacja nast�pi�a po usuni�ciu Iwana Stambolicia z Ligi Komunist�w, kt�ra przewodzi�a kampanii oczerniania dokumentu. W nowym klimacie wolno�ci prasy, zrozumienia dla intelektualist�w i odpowiedzialno�ci za publiczne o�wiadczenia zabrak�o powod�w na utrzymywanie napi�cia. Jednak z rozp�du wielu partyjniak�w i redaktor�w oci�ga�o si�. W rezultacie nigdy nie nast�pi�o formalne pojednanie. Opinii publicznej jako znak normalizacji podano wizyt� rady nadzorczej Akademii w biurach organu partyjnego Politika w styczniu 1989 r.

Ma�o kto wiedzia�, �e za kulisami trwa�y pr�by pojednania mi�dzy prezydentur� Ligi Komunist�w Serbii a organizacj� partyjn� w Akademii. Od momentu przecieku Memorandum, dzia�acze obu organizacji wywierali presj� na akademikach-cz�onkach partii, ale nadaremnie, bo ci akademicy byli autorami dokumentu lub go zatwierdzili. Nie powiedziano oczywi�cie, �e pot�pione urywki, np. o Ticie i Kardelju, napisali komuni�ci. Broni�c swego dokumentu stawali w obronie w�asnej uczciwo�ci, za co popadli w konflikt z Parti�. Od ko�ca 1987 r. Liga Komunist�w pr�bowa�a znormalizowa� stosunki z Akademi�, przygotowuj�c kilka wersji o�wiadczenia. Do jego publikacji nie dosz�o, bo najpierw partia w Akademii nie zgadza�a si� z obiekcjami Ligi, a w ko�cu po uzgodnieniu neutralnego komunikatu zdecydowano nie odgrzebywa� sprawy, kt�ra umar�a �mierci� naturaln�. Podobnie jak z Memorandum, prace nad communique przemilczano.

W drugiej po�owie 1989 r. odezwa�y si� g�osy protestu przeciw wynaturzeniu Memorandum przez propagand�. Domagaj�c si� bezstronnej analizy, specjalne wydanie magazynu Duga opublikowa�o w czerwcu 1989 r. orygina� Memorandum, urywki z debaty nadzwyczajnego zgromadzenia Akademii oraz do�� obiektywne komentarze. Dla zachowania r�wno�ci opinii Duga przedrukowa�o z Naše teme ze stycznia 1989 r. ww. niepochlebny wst�p Lalewicia. Nie by�o odd�wi�ku do ko�ca roku, kiedy prezydent Miloszewi� odezwa� si� w sprawie Akademii: Naprawd� nie widz�, dlaczego nie mia�aby zabiera� g�osu w polityce Serbii; jaki nar�d na �wiecie i kt�ry rozs�dny rz�d wstydzi� si� kiedykolwiek swej Akademii Nauk? (Politika 22.12.1989). To by�o intryguj�ce pytanie. Bez wzgl�du na stosunek do swoich akademii, inne pa�stwa przyj�y nienormalne stosunki z akademikami w Serbii jako normalne.

Wygasanie kampanii przeciw Memorandum w Serbii stymulowa�o propagand� chorwack� w kraju i za granic�. Po 1991 r. chc�c uzasadni� secesj� przed prawem mi�dzynarodowym i w�asnym, Chorwacja chwyci�a si� anty-memorandum. Trzeba by�o przedstawi� �wiatu secesjonist�w jako ofiary walcz�ce o wolno��, a Serb�w (kt�rym odmawiano prawa do samostanowienia zrealizowane ju� przez inne narody) – jako agresor�w i wrog�w inspirowanych przez Memorandum (kt�rego oczywi�cie �wiat nie zna�). W tym celu powsta�y Wielka Serbia i czystki etniczne, nawo�ywanie do wojny i szowinizm w chorwackiej wersji Memorandum. Autorzy Memorandum pisali potem: Nikt nie czyta�, co naprawd� by�o napisane w Memorandum, tylko krytykowali niesprawiedliwe komentarze propagandy secesjonist�w. Nie da si� uwierzy�, ile os�b i organizacji da�o si� nabra� na ra��c� propagand� lub rozmy�lnie j� przyj�o.

Kiedy kampania smarowania Serb�w i ich Memorandum przesun�a punkt ci�ko�ci za granic�, pocz�tkowa sympatia pa�stw Zachodu zmieni�a si� w stronnicze pot�pienie. Nie mo�na wini� przeci�tniak�w w kieracie zachodniego konsumeryzmu (rozdzia� Obrazki kt�re zmieni�y �wiat). Zdumiewa natomiast zmiana stanowiska k� oficjalnych i p�oficjalnych, ale tylko do momentu, gdy zdamy sobie spraw� z interes�w mocarstwowych, kt�re popar�y secesje. Wywar�y one zasadniczy wp�yw na propagand�, kt�ra w rezultacie zmieni�a opini� zachodni� o Memorandum i Serbach. Punkt zwrotny zaznaczy� si� po upadku muru berli�skiego (patrz rozdzia� pt. Wielka szachownica).

Partyjna konserwa

Wprowadzaniu pluralizmu w Serbii towarzyszy�y emocjonalno�� i nieprawdopodobne deklaracje. Z braku obiektywnych ocen si�gni�to do wyssanych z palca krytyk i insynuacji chrakterystycznych dla zdetronowanych aparatczyk�w i lokai prasowych. Niewielkie ko�o intelektualist�w okrzykn�o Memorandum dokumentem nacjonalistycznym, ale nikt tego nie udowodni�. Poza grup�, kt�rej nie chcia�o si� przeczyta� pracy akademik�w, inna grupa kierowa�a si� zdaniem Zachodu. Przypominali tym „intelektualne” ko�a III Rzeczpospolitej, gdzie poczucie ni�szo�ci wobec Zachodu jawi�o si� m.in. w bezkrytycznym przyjmowaniu wszystkiego, co powszechnie uwa�ano za autentyczne i post�powe. Ci serbscy intelektuali�ci przekonali siebie, �e s� obiektywni, nale�� do wielkiego �wiata demokracji, dlatego staj� ponad korzeniami Ba�kan�w nasi�kni�tymi prymitywnym nacjonalizmem.

Po kr�tkim wytchnieniu, Memorandum poddano w Serbii po 1991 r. nast�pnej fazie biczowania. To by�o dziwne, bo wysoko-nak�adowa prasa pr�bowa�a przedstawi� bardziej wywa�one interpretacje. Artyku� dziennikarza Milosza Misowicia pt. Od Memorandum do wojny opublikowany w sierpniu 1992 r. w dodatku do pisma Vreme poda� obiektywnie chronologi�, ale skrzywi� fakty o Memorandum i wykorzystaniu jego idei przez rz�dz�ca parti� w Serbii i prezydenta Miloszewicia: trudno zaprzeczy�, �e kluczowe punkty tego dokumentu leg�y u podstaw jego wojowniczej polityki. Bezpodstawne stwierdzenie jest oszustwem i zdrad� charakterystyczn� dla polityki nowej Jugos�awii. Artyku� Misowicia sprowadza si� wi�c do ataku na Serbsk� Akademi� za nawo�ywanie do wojny i nacjonalizm, ale nie podaje ani jednego cytatu z Memorandum. Na dodatek krytykuje Akademi� za nieaktywno�� polityczn� po aferze, jak� jej praca wywo�a�a!

D�ugoletni cz�onek najwy�szych szereg�w partyjnych i rz�dowych Milosz Mini� wyst�pi� w Borbie w sierpniu 1993 r. w cyklu pt. 50 lat p�niej. Dwa ostatnie odcinki niechc�cy dowodz� nie mylno�ci Memorandum, tylko s�uszno�ci Serbskiej Akademii. Mini� nie kwestionuje polityki Tity wobec Serb�w, ani post�powania S�owenii, Chorwacji i wsp�lnoty mi�dzynarodowej podczas kryzysu w Jugos�awii. Nie wspomina o zbrojnej secesji. Wini biurokratyzacj� na wszystkich poziomach (�piewka znana w Jugos�awii od lat). Druga jego zdaniem przyczyna kryzysu to wiara serbskiej inteligencji, �e istnieje polityka s�aba Serbia to silna Jugos�awia, czym podburzono serbskie spo�ecze�stwo. Istnienie sloganu w najwy�szych kr�gach Jugos�awii ujawni� polityk macedo�ski Lazar Koliszewski w 1981 r., a wspomnia� s�owe�ski polityk Stane Kawci�. Negacja polityki dyskryminacji przez serbskiego prominenta Minicia mo�e t�umaczy, dlaczego taka polityka mog�a by� uprawiana, skoro nawet Serbowie w eszelonach Tity przyzwalali na ni�.

Mini� skupia si� na krytyce innego sloganu, rzekomo z Memorandum: wszyscy Serbowie w jednym pa�stwie. Slogan powsta� po zarysowaniu si� tendencji secesyjnych, wi�c nie m�g� pochodzi� od Akademii. Memorandum zawiera natomiast ostr� krytyk� systemu komunistycznej Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia Narodowego Jugos�awii (AVNOJ) z II wojny �wiatowej, konstytucji z 1974 r., granic republik i statusu narodu serbskiego. Mini� pr�buje obali� ka�dy z tych zarzut�w, odmawiaj�c w ten spos�b Serbom prawa do samostanowienia i w�asnego pa�stwa w czasie, gdy suwerenno�� Chorwacji i S�owenii zosta�a ju� uznana, a Macedonia oraz Bo�nia-Hercegowina mia�y wkr�tce zosta� uznane. Wed�ug Minicia Jugos�awia da�a Serbom mo�liwo�� �ycia w jednym pa�stwie – wszak granice mi�dzy republikami by�y jedynie administracyjne. To jest propaganda spod pi�ra by�ego premiera Serbii, kt�ry musia� wiedzie�, �e nie mo�na by�o nawet uzyska� danych o Serbach w innych republikach (ba, nawet w Kosowie!) bez protestu o mieszanie si� w wewn�trzne sprawy republik i prowincji.

W polemice Minicia granice s� pa�stwowe, je�li tak mu pasuje. S� wynikiem formalnego dopasowania do zastanej sytuacji: nikt nie mo�e kwestionowa� granic Chorwacji i S�oweni, bo sta�y si� pa�stwowymi. Podobnie dwuznacznie pisze odno�nie konstytucji 1974 r., cho� wiadomo, �e zapocz�tkowa�a secesje i zatrzyma�a funkcjonowanie pa�stwa. Od Minicia dowiadujemy si�, �e politycy serbscy byli wtedy gotowi przyj�� model mniej zcentralizowanej federacji, czyli konfederacji zgodnie z �yczeniem przyw�dc�w S�owenii i Chorwacji. Odskoczni� do secesji ten by�y polityk serbski przedstawia jako system pa�stwowy wzmacniaj�cy Jugos�awi� – pr�ba unikni�cia odpowiedzialno�ci przez oskar�enie innych, �e zagro�enie separatyzmem nie zosta�o w por� rozpoznane i zrozumiane. W�a�nie dlatego Mini� nie komentuje zbrojnej secesji i poparciu przez obce pa�stwa. S�owe�scy i chorwaccy secesjoni�ci zdo�ali wi�c przekona� grup� serbskich polityk�w, �e os�abiona federacja by�aby bardziej zwarta politycznie.

Niekt�rzy serbscy intelektuali�ci pytali, dlaczego nie uznano oficjalnie konfederacji, skoro faktycznie ju� istnia�a. A dlaczego S�owenia i Chorwacja ubiega�y si� o legalizacj� konfederacji, skoro ju� istnia�a? Usankcjonowanie prawne bez trudu umo�liwi�oby im mi�dzynarodowe uznanie suwerenno�ci po secesji, a granice republik sta�yby si� pa�stwowymi. Serbowie zi�cili odwieczne d��enie do �ycia w jednym pa�stwie w 1918 r., kiedy powsta�o Kr�lestwo Serbii. Nie by�oby nic naturalniejszego od domagania si� w�asnego terytorium, kiedy inne narodowo�ci Jugos�awii zdobywa�y niezale�no�� od 1991 r. Akademia pisa�a z perspektywy lat: Na pewno nie chodzi o stworzenie Wielkiej Serbii, d��enie Serb�w do podboju terytori�w innych narodowo�ci, aby w��czy� je we w�asne, tylko o ch�� utrzymania pa�stwa na ziemiach przodk�w. Tak w�a�nie i w �adnym wypadku nie inaczej nale�y rozumie� sens sloganu ‘wszyscy Serbowie w jednym pa�stwie’.

Terytoriami Serb�w wynagrodzono w rezultacie nielegalne secesje. Chyba nie ma wi�kszej niesprawiedliwo�ci. Tymczasem Mini� pisa�, �e wszystkie narodowo�ci pozostawi�y swoich poza nowymi granicami. Idealne przegrupowanie do czystych narodowo�ciowo pa�stw nie jest mo�liwe i Serbowie nie skar�yliby si� o b�ahostki. 95 procent S�owe�c�w i Macedo�czyk�w mieszka w swoich pa�stwach. W 1991 r. 75 procent Serb�w mieszka�o w swojej republice, czyli 2,1 miliona mieszka�o poza: niemal 0,6 miliona w Chorwacji (tyle co Czarnog�rc�w w Czarnog�rze), prawie 1,4 miliona w Bo�ni-Hercegowinie (wi�cej ni� Macedo�czyk�w w Macedonii) i ok. 0,1 miliona gdzie indziej. Kiedy pisano Memorandum, autonomiczne prowincje w Serbii mia�y ju� tak dalece posuni�t� autonomi�, �e wchodzi�y z republikami w sk�ad koalicji przeciw Serbii. Nie by�o wi�c bagatel�, �e a� 16 procent (1,3 miliona) Serb�w mieszka�o w tych prowincjach (w Kosowie w bardzo ci�kich warunkach – patrz rozdzia� pt. Wielko-albanizm).

Bardziej od stronienia od liczb uderza u Minicia brak wyobra�ni o konsekwencjach secesji dla Serb�w na terytoriach oderwanych od Jugos�awii. Fakt uznania nowych granic przez wsp�lnot� mi�dzynarodow� rozprasza mu wszelkie w�tpliwo�ci. W kontek�cie Memorandum bezpodstawnie nazywa nacjonalizm zaw�on� interpretacj� interes�w narodowych i zaniedbaniem interes�w innych republik. Z wywodami Minicia kontrastuje jego wniosek: Wi�kszo�� fakt�w u�ytych w krytycznej analizie zawartej w Memorandum jest na og� prawdziwa. Poruszone kwestie by�y prawdziwe [...] wiele z nich o �ywotnym znaczeniu nie tylko dla losu Serb�w, ale te� dla losu pa�stwa i innych narodowo�ci w Jugos�awii. Ostrze�enia o upadku pa�stwa, bez wzgl�du na to, kto zawini� i w jakim stopniu, niestety rych�o potwierdzi�y si� kryzysem lat 1990-1992 i wybuchem serbsko-chorwackiej wojny w Chorwacji w 1991 r. Wniosek podwa�a wiele tez Minicia. Prognozy Memorandum sprawdzi�y si�, a jednak Minicia i innych krytyk�w nie dziwi�o, jak prognozy mog�y by� prawid�owe, je�li wnioski o sytuacji w Jugos�awii nie by�y.

Amasador USA w Jugos�awii Warren Zimmermann mia� zdanie inne ni� Mini�. Np. o S�owe�cach pisa�: Ich cnot� by�a demokracja, a wad� egoizm. W d��eniu do od��czenia si� od Jugos�awii po prostu zignorowali 22 miliony Jugos�owian nie-S�owe�c�w. Ponosz� znaczn� odpowiedzialno�� za przelew krwi, jaki nast�pi� po ich secesji. Inni politycy dzielili pogl�dy Minicia. Milowan Dzilas w niemieckim Sternie (Politika 5.7.1994) nazwa� propagand� to, �e za wojn� domow� odpowiada Zach�d, a Niemcy wywarli presj� na partnerach, by uznali Chorwacj�. Publicznie zaprzeczy� faktom, kt�re s� powszechnie znane, np. uczestnikom spotkania w Maastricht, De Michelisowi i lordowi Carringtonowi. Dzilas twierdzi�, �e wojn� rozpocz�li Serbowie i Chorwaci, a James Baker i Warren Zimmerman, �e S�owenia! Zdaniem Dzilasa Serbowie ponosz� wi�ksz� win�, bo zostali podjudzeni Memorandum! Stara �piewka: wina intelektualist�w. Politycy jak Dzilas nie s� w ten spos�b winni, mimo �e sztucznie stworzyli narodowo�ci i narysowali granice republik B�g wie na jakiej podstawie. Na pytanie dziennikarza, czy Memorandum by�o pierwsz� po II wojnie �wiatowej artykulacj� idei Wielkiej Serbii, Dzilas odpar�: wielkie idea�y zwykle ko�cz� si� tragedi�. Zawsze wiedzia�, co chcia�yby us�ysze� obce kraje.

P�-inteligenci i my�liciele

Prasie chorwacka w 1989 r. zaatakowa�a krytycznie my�l�c� serbsk� inteligencj�. Zamiast dyskutowa� Memorandum merytorycznie, majowa seria oszczerstw w Vjesniku wydrukowa�a urywki z o�wiadcze� niekt�rych serbskich intelektualist�w rzekomo pot�pione jak tre�ci Memorandum. Intelektuali�ci Serbii pr�bowali z w�asnej inicjatywy wype�ni� luki w zak�amaniu polityk�w, co oczywi�cie uwa�ano za przejaw nacjonalizmu. A oni ��dali tylko r�wnego statusu dla Serbii. Na czarn� list� wszed� trzon inteligencji. Wielu znanych ekonomist�w, filozof�w, juryst�w i socjolog�w serbskich straci�o posady, a nawet stan�o przed s�dem. Nie oszcz�dzono czo�owych biznesmen�w i oficer�w armii serbskiej.

Przyw�dcy S�owenii i Chorwacji usi�owali zneutralizowa� wp�yw serbskiej inteligencji, bo by�a g��wn� si�� przeciwn� utrzymaniu ich dominacji. Z pog��bianiem si� kryzysu w Jugos�awii, kampania stawa�a si� coraz bardziej bezwzgl�dna. Stipe Szuwar, chorwacki polityk z k� intelektualnych, opracowa� list� wszystkich publicznych wyst�pie� serbskiej inteligencji, kt�re jego zdaniem odbiega�y od obowi�zuj�cej ideologii komunistycznej. Lista mia�a i�� do Moskwy! Podobny cel mia�a seria 20 urywk�w z Memorandum w Vjesniku: oczerni� autor�w w oczach Zachodu. Memorandum pos�u�y�o za pretekst wpl�tania os�b, kt�re z nim nie mia�y nic do czynienia, aby udowodni�, �e dokument przygotowa� og� serbskiej inteligencji zatrutej nacjonalizmem, a nie tylko Akademia. Wyci�gni�to tak�e serbski wolno�ciowy dokument Na�ertanije Garašanina z 1844 r. i inne materia�y. Memorandum nie potrzebowa�o dyskusji. Oskar�a� sam fakt jego istnienia.

Belgradzki miesi�cznik Republika z lipca 1995 r. zamie�ci� artyku� dr Oliwery Milosawljewi�, filozofki na Uniwersytecie Belgradzkim. Stanowi dalszy ci�g wywod�w Szuwara w Vjesniku. Urywki z Memorandum profesorka podaje bez kontekstu i zrozumienia szczeg��w, aby skompromitowa� autor�w lub pokaza� i� ich opinie s� sprzeczne i niesp�jne. Podobnie jak w serii w Vjesniku artyku� pani filozof ��czy osobiste opinie autor�w wyra�one w prasie z my�l� Memorandum, a sam dokument os�dza insynuacjami. Za podstaw� s�u�� Milosawljewi� opinie z prasy zamiast obiektywnej sytuacji, co �wiadczy o nieznajomo�ci tematu i braku podstawy jej wywod�w. Widocznie podda�a rygor naukowy politycznym przekonaniom.

Chorwacka propaganda opar�a si� na ideologii Starczewicia. Ustasze II wojny �wiatowej, a potem wojny domowej lat 1990-1995 r. pokazali praktyczne zastosowanie tej ideologii, kt�rej do dzi� nie poskromi�y demokratyczne instytucje. Jak silna jest nienawi�� do Serb�w, niech �wiadczy program rz�du ustaszowskiego z II wojny �wiatowej: jedna trzecia Serb�w na �mier�, jedn� trzeci� nawr�ci� na katolicyzm, jedn� trzeci� deportowa�. Z podobn� „bezstronno�ci�” chorwacka propaganda podtrzymuje zagro�enie od idei Wielkiej Serbii, serbskiej hegemonii i inne zmy�lenia zapo�yczone z tradycji si�gaj�cej cesarstwa austro-w�gierskiego. Ukazanie si� Memorandum i secesja Chorwacji by�y okazj� do maksymalnego wykorzystania arsena�u anty-serbskiej propagandy. Jest niezwykle skuteczna ci�gle powtarzaj�c kilka zasadniczych k�amstw, kt�re chorwaccy (i jak pokazuj� w ksi��ce, r�wnie� zachodni) politycy, intelektuali�ci i �rodki przekazu entuzjastycznie powtarzaj�.

Udzia� prasy chorwackiej w ataku na Memorandum jest zrozumia�y, bo rz�dz�ca partia komunist�w silnie wp�ywa�a na przekazy. Ci sami politycy krytykowali jednak serbski dokument publicznie, szczeg�lnie gdy trzeba by�o uzasadni� przed �wiatem zbrojn� secesj�. Typowa mentalno�� chorwackiego polityka emanuje ze wst�pu Stipe Mesicia w jego ksi��ce: Chorwacja musia�a p�aszczy� si� przed Miloszewiciem, kt�ry uosabia� hegemonistyczny plan Garasanina z XIX w., karadziordziewiczowski plan Pasicia podzia�u Ba�kan�w wed�ug umowy londy�skiej z 1915 r., czetnikowsk� agend� Mihailowicia z 1941 r., a po erze Tity – Memorandum autorstwa �osicia z Serbskiej Akademii: Serbowie musz� spe�ni� historyczn� misj�, a mo�na to zrobi� jedynie gdy b�d� razem w jednolitej Serbii w Jugos�awii, kt�r� natchn� swym duchem i przystempluj� swoj� piecz�ci�. Serbowie musz� mie� hegemoni� na Ba�kanach, �eby j� mie�, musz� najpierw uzyska� hegemoni� w Jugos�awii [...] stworzy� i zorganizowa� jednolit� Serbi� obejmuj�c� wszystkie terytoria etniczne, na kt�rych mieszkaj� Serbowie, nawet je�li w niekt�rych rejonach nie stanowiliby dzi� wi�kszo�ci.

Mesi� wymieni� Karadziordziewici�w. W 1804 r. serbski ch�op, Dziordzie Petrowi� przewodzi� powstaniu przeciw Turkom, kt�rzy przezwali go Czarny Grzegorz (Karadziordzie). Przydomek przekszta�ci� si� w nazwisko ostatniej dynastii serbskich kr�l�w. Podobnie czetnicy gen. Mihailowicia walczyli o miejsce nale�ne Serbom na Ba�kanach. Propagandysta Mesi� umie�ci� tak�e dwukropek po nazwisku �osicia, �eby insynuowa� tre�ci, kt�rych wymienione inicjatywy o prawa Serb�w ani dokument Akademii nie zawieraj�. Mesi� wymienia Memorandum jeszcze 13 razy, z t� sam� terminologi� i wini�c Miloszewicia, np.: na zam�wienie Miloszewicia Memorandum Serbskiej Akademii zapocz�tkowa�o polityk� Jugos�awii jako Wielkiej lub rozszerzonej Serbii. Zale�nie od potrzeb argumentu i oskar�e�, Mesi� zmienia� motywy i intencje Serb�w, np. w sprawie Serb�w chorwackich: Niestety scenario Gerasanina spreparowane w wielko-serbskich kuchniach Serbskiej Akademii �osicia nie dba o los Serb�w w Chorwacji, tylko o wywy�szenie Serbii. W tej ekspansji godz� si� nawet na wojn�, do tego wojn� kosztem Serb�w chorwackich. Wi�c Serbowie wykonali zbrojne secesje dla Chorwat�w i S�owe�c�w, po�wi�caj�c swoich w Chorwacji!

Mesi� nie zostawia w�tpliwo�ci, kto ma panowa� nad skrzywdzonymi przez Miloszewicia Serbami w Chorwacji: Ustanawiaj�c sw�j prawny porz�dek Chorwacja musi zaprowadzi� w�adz� nad wszystkimi swoimi terytoriami. Widocznie przygotowuj�c spo�ecze�stwo do dalszej militaryzacji Chorwacji, Mesi� pisze o serbskich przyw�dcach wojskowych: wykazuj� zachowanie wielko-serbskie; inicjuj�, organizuj� i wprowadzaj� w �ycie polityk� agresji pocz�t� w Serbskiej Akademii i opracowan�, nie bez udzia�u genera��w, w administracji Miloszewicia. Insynuje te� planowanie eksterminacji ludno�ci chorwackiej i muzu�ma�skiej przez Miloszewicia (ulubiony, a dot�d nie udowodniony w�tek „trybuna�u” Hadze): cz�onkowie komitetu politycznego Miloszewicia, jak i faktycznie r�wie�niczy ideologiczny komitet Slobodana Miloszewicia wierz�, �e teraz mo�liwa jest po prostu eksterminacja cz�ci Chorwat�w i Muzu�man�w. Mesi� nie przytoczy� obiektywnych fakt�w, np. przedstawiaj�c �osicia jako cz�onka komitetu od sporz�dzenia Memorandum. Poza tym do 1986 r. �aden cz�onek Akademii nie zna� osobi�cie prezydenta. Niestety Mesi� by� jednym w legionie polityk�w chorwackich, kt�rzy k�amali przeciw Serbom.

Je�li politycy nie musz� m�wi� prawdy, to co m�wi� o naukowcach i naukowych instytucjach. Nawet Akademia Nauk i Sztuk Pi�knych Jugos�awii w Zagrzebiu (obecnie Chorwacka Akademia) postawi�a si� w s�u�bie propagandy. Wysy�a�a ok�lniki, listy i innymi sposobami zwraca�a si� do instytucji akademickich �wiata, by pot�pi�y serbsk� agresj�. Taki list przyszed� 17.9.1991 r. do Serbskiej Akademii, wzywaj�c j� do wp�yni�cia na �wiatow� opini� publiczn�, by pom�c Chorwacji uzyska� formalne uznanie niepodleg�o�ci. Instytucja naukowa zniekszta�ci�a fakty, kt�re ka�dy chorwacki akademik m�g� zweryfikowa� patrz�c przez okno: mia�a miejsce nielegalna secesja przez zaj�cie plac�wek granicznych, blokad� koszar federacji i mobilizacj� jednostek obrony terytorialnej. Wi�kszego cynizmu nie mo�na by�o przys�a� serbskim akademikom, kt�rzy odpowiedzieli jak przysta�o na obraz� inteligencji, przez co p�k�y wi�zi mi�dzy obu akademiami.

Po secesji chorwacka propaganda przeciw Memorandum wesz�a na aren� �wiatow�. Ksi��ka z 1993 r. trzech Chorwat�w (Mirko Grmek, Mark �idara, Neven Sima�) po francusku pt. Nettoyage ethnique do win serbskiej agresji dodaje czystki etniczne – rzekom� polityk� serbsk� od czas�w Karadzicia i Njegosza. Wuk Karadzi� by� wielkim reformist� j�zyka i kultury serbskiej w XIX w., a Petar Petrowi� II Njegosz – poet�, biskupem i w�adc� Czarnog�ry w XIX w. Tak Memorandum sta�o si� panaceum dla wszystkich pragn�cych udowodni� „zbrodnie” serbskie. Ksi��ka Chorwat�w podaje bez �adnej polemiki francuskie t�umaczenie drugiej cz�ci Memorandum, kt�ra nawo�uje do politycznej i gospodarczej r�wno�ci Serbii i Serb�w w pozosta�ych republikach. Czytelnik ma sam doszuka� si� kompromituj�cych urywk�w. S�u�y temu po�owa z ponad 40 przypis�w autor�w. Jak inne „krytyki” Memorandum, ksi��ka o czystkach etnicznych nie zdo�a�a przytoczy� przekonywuj�cych argument�w.

W S�owenii

S�owe�scy czempioni separatyzmu nie przeciwstawiwszy si� zbrojnej secesji doprowadzili do rozp�tania wojny domowej w ca�ej Jugos�awii. Liczba ofiar podczas secesji S�owenii wynios�a 37 �o�nierzy Ludowej Armii Jugos�awii (JNA) i 12 S�owe�c�w z si� obrony terytorialnej. Kt�ra strona by�a agresorem, a kt�ra stara�a si� ograniczy� zaanga�owanie wojskowe do minimum? Czy s�owe�scy intelektuali�ci, kt�rzy z innymi obywatelami �wi�towali zwyci�stwo wojskowe s�dz�, �e JNA nie mog�o zareagowa� bardziej brutalnie pozostaj�c w granicach prawowitej interwencji w wewn�trzn� spraw� pa�stwa?

Po II wojnie �wiatowej S�owenia bardzo blisko wsp�pracowa�a z Chorwacj�, wi�c r�wnie� pragn�a wyg�uszy� Memorandum. Jej propaganda te� by�a bez polotu, pr�buj�c ci�g�ym powtarzaniem nada� autorytetu kilku frazesom, cz�sto zapo�yczonym z krytyki chorwackiej i serbskiej. Ponad tym stan�y o�wiadczenia liberalnego polityka S�owenii, Stane Kawcicia, kt�rego w 1972 r. usuni�to z �ycia politycznego. Borba z 28.2.1990 r. opublikowa�a urywki dotycz�ce Memorandum z jego dziennika prowadzonego do �mierci w 1987 r. Nale�y zaznaczy�, �e nie by� on serbofilem. Podobnie do wi�kszo�ci S�owe�c�w popiera� secesj�, uwa�a� �e zubo�enie Serb�w by�o zjawiskiem wsp�lnym dla wszystkich obywateli Jugos�awii, a Alba�czycy kosowscy powinni dosta� pozwolenie na zjednoczenie z Albani�.

Mimo to Kawci� pisa� w pami�tniku 20.12.1986 r.: Akademia Serbii na specjalnym zgromadzeniu da�a policzek politycznemu przyw�dztwu Jugos�awii i Serbii. Politycy o�mieszyli si�, reaguj�c jak gdyby mieli do czynienia z komitetem partyjnym z pipid�wki. Akademicy dali nam lekcj� nie tylko o Serbii, ale i o taktyce politycznej [...] sytuacja Serbii by�a dotychczas niejasna [...] zamykaj� si� drzwi dla dalszego wyzysku Serbii. Kawci� nie l�ka si� silnej Serbii: Polityka silnej Jugos�awii kosztem s�abej Serbii jest poddana debacie. Slogan silnej Serbii polegaj�cej na samej sobie znaczy, �e silna Jugos�awia zyskuje nowe mo�liwo�ci. Tydzie� potem polityk napisa�: Czyta�em szkic Memorandum. Jestem teraz bardziej przekonany, �e politycy zrobili du�� pomy�k� nie pozwalaj�c Akademii uko�czy� pracy. Chyba politycy interweniowali nie dlatego, �e Memorandum by�o niedok�adne i nie do przyj�cia, tylko �e by�o s�uszne, szczere i krytyczne z uzasadnieniem.

Dla swych krajan Kawci� ma donios�e pos�anie: My�l�, �e S�owe�cy nie rozumiej� sytuacji Serbii. Czo��wce politycznej uda�o si� przynajmniej czasowo zamydli� oczy S�owe�com. Dlatego S�owe�cy nie widz� w Serbii nic poza nacjonalizmem i d��eniem do utrzymania federacji [...] Wiele z serbskich ��da� jest usprawiedliwionych [...] Ich obecne po�o�enie, w zasadzie podw�adne, jest dla nich nie do zniesienia. Najwi�kszym oponentem zmian w jakimkolwiek kierunku jest przyw�dztwo polityczne S�owenii [...] Jest wi�c obro�c� linii Tito-Kardelj, kt�ra zazna�a historycznej pora�ki. Komentarz ze S�owenii powierzony pami�tnikowi polityka jest cennym i obiektywnym potwierdzeniem s�uszno�ci Memorandum. R�ni si� diametralnie od komentarzy propagandowych i opinii publicznej S�owenii, szczeg�lnie po jej zbrojnej secesji.

Pr�ba Kawcicia wyniesienia debaty S�owenii na powa�ny, obiektywny poziom by�a odosobniona. Jeszcze przed secesj� Memorandum nie potraktowano jak pracy naukowej, a za „polemiki” zabrali si� dziennikarze i politycy, kt�rzy wydali na� przedwczesny wyrok. B�d�c zupe�nie upolityczniony do czasu secesji S�owenii, dokument wykorzystano do ataku na Serbsk� Akademi� i presji na Serbi�, by skonfrontowa�a swoich intelektualist�w. Po zbrojnej secesji, z braku argument�w na uzasadnienie bezprawnych wydarze� propaganda s�owe�ska obwini�a Memorandum za wszystkie tragedie wojny domowej na terenie by�ej Jugos�awii. S�owenia wykorzysta�a ka�d� okazj� do pokazania wrogo�ci wobec Jugos�awii publicznymi oskar�eniami, intrygami dyplomatycznymi i rozpowszechnianiem dezinformacji. Wykorzystuj�c nieznajomo�� Memorandum w S�owenii i za granic�, propaganda bez skrupu��w zmienia�a orygina� dla bie��cej potrzeby. Osoby publiczne, kt�re czyta�y orygina�, przypisa�y mu my�li i s�owa, kt�rych nie zawiera�, np. apel pi�ciu pisarzy do intelektualist�w serbskich, by si� wyparli Memorandum (Borba 19.4.1993): wzywamy was, we�cie na siebie wszystkie konsekwencje Memorandum, dokumentu kt�ry rozpocz�� zbrodnie i szale�stwo i odrzu�cie go publicznie.

Podobne apele wykalkulowano na odwr�cenie uwagi od winy S�owenii. Secesja z u�yciem broni jest nielegalna wed�ug ONZ i prawa mi�dzynarodowego. Obawy wyra�one w Memorandum okaza�y si� prawdziwe, wi�c nie mog�c zaprzeczy� zaistnia�ej zbrojnej secesji s�owe�ska propaganda musia�a zmy�le� tre�ci w Memorandum odwracaj�c tym samym uwag� na Serbi� za swoje w�asne zbrodnie. Nie zrobi�aby tego, gdyby nie by�a pewna poparcia obcych �rodk�w przekazu i pa�stw, kt�re pomog�y w uzbrojeniu, przeprowadzeniu secesji i przedwczesnym uznaniu suwerenno�ci. Ale osoby obeznane z faktami wcze�niej czy p�niej musia�y ujawni� je. James Baker, by�y sekretarz stanu USA powiedzia� przy trzech okazjach, m.in. przed senatem USA 12.1.1995 r., �e wojn� rozpocz�a S�owenia.

Ostatni ambasador USA w Jugos�awii, Warren Zimmermann doszed� do podobnego wniosku: W przeciwie�stwie do og�lnego mniemania to S�owe�cy wywo�ali wojn�. Ich deklaracja niepodleg�o�ci, kt�rej nie poprzedzi�y nawet najbardziej symboliczne pr�by negocjacji, w rezultacie da�a im w�adz� nad wszystkimi granicznymi i celnymi plac�wkami na granicy z dwoma s�siadami, W�ochami i Austri�. To znaczy�o, �e jedyna brama Jugos�awii na Zach�d, S�owenia jednostronnie zagarn�a prawo do towar�w przeznaczonych dla innych republik oraz dochody z ce� szacowane na oko�o 75 procent bud�etu Jugos�awii. Nawet prymitywniejsza armia ni� JNA by zareagowa�a. Co najgorsze, zrozumia�e pragnienie S�owe�c�w osi�gni�cia niepodleg�o�ci skaza�o reszt� Jugos�awii na wojn�. Zimmerman doda�: Dla mnie nie by�o niespodziank�, �e Miloszewi� pozwoli� S�owenii odej��.

Pogl�dy Zimmermanna o�mieli�y dziennikarza Bostjana Horwata do wyra�enia identycznych opinii w Ljubljana Dnevnik w maju 1995 r.: nasza secesja by�a pomy�k�, S�owe�cy zacz�li wojn� oraz egoistycznie zamkn�li�my 75 przej�� granicznych innym grupom narodowo�ciowym. Borba z 24.5.1995 r., kt�ra zacytowa�a Horwata, napisa�a: przed Horwatem tylko dr Jurij Zalokar i Stanko Boti� w listach do redakcji publicznie poruszyli odpowiedzialno�� s�owe�skiego przyw�dztwa za roz�am by�ej federacji, ale gazety przesta�y to drukowa� dwa lata temu z powodu ‘niepo��danej tre�ci’. Wydaje si�, �e zamiast szuka� usprawiedliwienia za swe grzechy w Memorandum, S�owenia zaczyna zdawa� sobie spraw� z w�asnej winy za to, co uczyni�a sobie i ca�ej Jugos�awii.

Mity

Po secesjach 1991 r. uprzednio oboj�tny �wiat zainteresowa� si� Memorandum. „Odkryto” w nim wnioski, motywy i opinie, kt�rych przedtem nie „zauwa�ono”. Zagrzeb i Lublana smarowali tryby zagranicznej propagandy dostarczaj�c k�amstwa i sfabrykowane zarzuty pod adresem Serbii. Wykorzysta�y fakt, �e dokumentu nie przet�umaczono na zachodnie j�zyki. Zach�d po�kn�� k�amstwa w ca�o�ci. W obalaniu bezczelnej propagandy niestety walczy si� z jej niezas�u�on� donios�o�ci� i og�ln� wiar� w ni�. Pr�by zdejmowania nagromadzonych warstw k�amstw postawi�y w sytuacji oskar�onych autor�w Memorandum zamiast krytyk�w. Typowy krytyk nie przedstawi� dowod�w, tylko opar� si� na k�amstwach, zniekszta�ceniach i szermierce s�ownej. Wielu krytyk�w Memorandum nie mia�o nawet wykszta�cenia na sensown� dyskusj� naukow�. Znamienny jest fakt, �e akademicy nie dyskutowali Memorandum, co mo�na t�umaczy� brakiem powodu do krytyki.

W szczero�ci dokumentu Akademii doszukano si� dowodu jego powstania w oficjalnych ko�ach politycznych. Instytucja naukowa mia�a by� kana�em dla wypr�bowania radykalnych idei. Podejrzenie pokutuje do dzi�. Stane Kawci� nie wierzy� teorii konspiracji w�adzy: Jestem przekonany, �e dysputa z Serbsk� Akademi� jest autentyczna i podstawowa. Oczywi�cie nie wyklucza to mo�liwo�ci, �e wielu wiod�cych polityk�w serbskich, kt�rzy wyst�puj� publicznie czy formalnie g�osuj� przeciw Akademii s� jej bliscy. Politycy Socjalistycznej Republiki Serbii obawiali si�, �e w przypadku serbskiej secesji musieliby odpowiada� za grzechy przesz�o�ci. Z drugiej strony patrzy�y im na r�ce pozosta�e republiki. Jest nie do pomy�lenia, �eby re�im zaplanowa� specjalne zgromadzenie Akademii w oczekiwaniu na pot�pienie Memorandum przez akademik�w. Stawki by�y ogromne, a w zaaran�owanych sytuacjach uzgadnia si� taktyk� wykluczaj�c� ryzyko dla obu stron. Za granic� spekulowano, �e nie ca�a Akademia tylko autorzy dokumentu wsp�pracowali z re�imem. B�d�c cz�onkami rz�dz�cej Ligi Komunist�w autorzy zostali niby wci�gni�ci w gr�. Tymczasem Memorandum napisali akademicy, kt�rzy jeszcze przed przyj�ciem do Akademii byli w konflikcie z oficjaln� lini� partii.

Propaganda nie omieszka�a przypisa� nieistniej�cych w Memorandum idei Wielkiej Serbii Miloszewiciowi. Wynik�a z secesji krwawa wojna domowa i zderzenia narodowo�ci i religii wydoby�y na forum mi�dzynarodowe kompromituj�ce idee przyw�dc�w nowopowsta�ych pa�stw: fundamentalizm Deklaracji Islamskiej Aliji Izetbegowicia i rasizm ksi��ki Franjo Tud�mana. Widz�c zas�u�on� krytyk� politycznych przyw�dc�w Muzu�man�w i Chorwat�w. anty-serbska propaganda oskar�y�a Miloszewicia o przyj�cie Memorandum za program narodowy. Nie wspomnia�a jednak o ksi��ce wydanej w 1989 r. zawieraj�cej wszystkie przem�wienia prezydenta Serbii od 1984 r., kt�re nie potwierdzaj� pos�dze� propagandy. Trzeba by�o na kogo� zrzuci� odpowiedzialno�� za nieszcz�cia w Jugos�awii.

Oskar�enia prezydenta o realizacj� rzekomego programu narodowego z Memorandum s� absurdalne; dokument nie jest programem ani nie zawiera element�w programowych. Mimo to oskar�enie �yje do dzi�, cho�by w Hadze. Memorandum pos�dza si� tak�e o podanie odskoczni dla polityki Miloszewicia. Zapewne prezydent zapatrywa� si� podobnie na wiele problem�w i rozwi�za�. Nie dowiedzia� si� o nich z dokumentu. Nawet gdyby Memorandum nie powsta�o, musia�by w ko�cu rozwi�za� problem dyskryminacji Serb�w. Nie trzeba by� geniuszem, �eby wydedukowa� rozwi�zanie dla politycznej i gospodarczej r�wno�ci Republiki Serbii w federacji – reform� autonomii Wojwodiny i Kosowa.

Miloszewi� by� za zachowaniem Jugos�awii (np. na 14. kongresie Ligi Komunist�w), bo rozproszeni po federacji Serbowie potrzebowali wsp�lnego pa�stwa. Jego ��dania prawa do samostanowienia Serb�w na terenach, gdzie byli mniejszo�ci� po secesji S�owenii i Chorwacji, zinterpretowano jako nawo�ywanie do stworzenia Wielkiej Serbii. W trakcie kampanii przeciw Memorandum Miloszewi� nie m�g� ujawnia� pogl�d�w odbiegaj�cych od oficjalnej linii Ligi Komunist�w Serbii. Jego krytycyzm okaza� si� stosunkowo rzadki i �agodny. Po obj�ciu przyw�dztwa Serbii zatrzyma� nagonk� na Memorandum w ramach demokratyzacji, odwil�y w�adz w stosunku do inteligencji, wolno�ci s�owa i pluralizmu.

Zagraniczna propaganda sz�a niemal tym samym torem co krajowa. R�nica polega�a na tym, �e krajowi propagandy�ci zdawali sobie spraw� z braku podstaw swoich stwierdze�, a obcy na dodatek nie mieli tekstu Memorandum w swoim j�zyku. Dopiero w 1993 r. dokument doczeka� si� t�umaczenia na francuski, ale obcy krytycy dalej zdawali si� na opinie s�owe�skie i chorwackie. Tak nawarstwi�y si� k�amstwa, kt�re �rodki przekazu bezkrytycznie podawa�y dalej. Nawet obcy znaj�cy j�zyk serbski twierdzili, �e Memorandum zawiera rzeczy, kt�rych w rzeczywisto�ci nie zawiera�o, co wysz�o np. w polemice redaktora czeskiej gazety literackiej, Duszana Karpatskiego z historykiem Uniwersytetu Praskiego, Janem Pelikanem. Karpatski, t�umacz tw�rczo�ci �osicia, wydedukowa�, �e ten musia� by� autorem Memorandum. Na nic zda�y si� dog��bne argumenty Pelikana o chorwackiej propagandzie. �eby rozstrzygn�� sp�r, wystarczy�o zapyta� Akademi�. Tego jednak Karpatski nie zrobi�.

Udzia� �osicia jako g��wnego inspiratora i architekta dokumentu nale�y do najwi�kszych mistyfikacji w prasie �wiatowej. Trzech ekspert�w z mi�dzynarodowej organizacji o nazwie Konferencja By�ej Jugos�awii przyjecha�o do serbskiej Akademii w grudniu 1992 r., by wyja�nia� kwesti� �osicia, w tym czasie ju� prezydenta federalnej republiki Jugos�awii. Byli szczerze zdziwieni dowiedziawszy si�, �e nie by� cz�onkiem komitetu przygotowania Memorandum i nie dostarczy� jednego s�owa tekstu. Politycznego dysydenta Akademia nie mog�a dopu�ci� do �liskiej politycznie pracy. Poza tym dokument wymaga� okre�lonego profilu naukowego, kt�rego �osi� nie m�g� posiada� jako literat. Poniewa� dokument nazwano nacjonalistycznym, wielko-serbskim, nawo�uj�cym do ludob�jstwa itd., autorstwo aktualnego prezydenta Jugos�awii pasowa�o do plan�w dyskredytacji jego osoby jak i pa�stwa, kt�rym kierowa�, podobnie jak w przypadku prezydenta Republiki Serbii, Miloszewicia. Oszkalowanie prezydenta i pa�stwa mia�o os�abi� pozycj� negocjacyjn� Jugos�awii, kiedy po secesjach kryzys ogromnie si� skomplikowa�.

Go�cie z Konferencji By�ej Jugos�awii typowo zapytali o t�umaczenie Memorandum. Akademia my�la�a, �e istnieje angielskie t�umaczenie. Wobec tego Konferencja przet�umaczy�a tekst serbski na francuski i w maju 1993 r. przedstawi�a Akademii. T�umaczenie mia�o ukaza� si� pod koniec roku, ale Konferencji rzekomo zabrak�o pieni�dzy. Prawdziw� przyczyn�, podan� ustnie przez przedstawicieli Konferencji, by�o to, �e w dokumencie nie by�o tre�ci po��danych przez propagand�.

Procesy

Zajad�a kampania w �rodkach przekazu przygotowa�a opini� publiczn� i mi�dzynarodowe instytucje do przyj�cia ka�dego stwierdzenia przeciw Serbom i Memorandum. Przy takim za�o�eniu rz�d Bo�ni-Hercegowiny mia� czelno�� poda� dokument jako dow�d ideologii Wielkiej Serbii w sprawie przeciw Jugos�awii przed S�dem Mi�dzynarodowym w Hadze 15.4.1994 r. Sprawa dotyczy�a rzekomego serbskiego ludob�jstwa. W nieprawdopodobnym ci�gu k�amstw bo�niackie oskar�enie odtworzy�o „histori�” wielko-serbizmu od Na�ertanije Iliji Garaszanina w 1844 r., przez stymulacj� powojenn� polityk� Tity, po d��enia republik do pa�stwowo�ci po upadku komunizmu, przy czym Serbia jako najsilniejsza pr�bowa�a zbrojnie temu przeszkodzi� i w ko�cu usprawiedliwi�a interwencje wojskowe retoryk� wielko-serbsk�.

Wed�ug bo�niackich juryst�w, po �mierci Tity Memorandum odnowi�o ide� Wielkiej Serbii. Podpisa�o si� pod nim oko�o 200 znanych intelektualist�w belgradzkich. Dokument rzekomo zwraca� uwag� na sytuacj� w Kosowie, oskar�a� alba�sk� wi�kszo�� o ludob�jstwo Serb�w w prowincji i nawo�ywa� do Wielkiej Serbii, kt�rej g��wnymi czempionami by�o rzekomo dw�ch akademik�w Dobrica �osi� i Jowan Raskowi� oraz Radowan Karadzi�. Wed�ug oskar�enia Memorandum przygotowa�o ideologiczny grunt dla doj�cia Miloszewicia do w�adzy we wrze�niu 1987 r. i pos�u�y�o do mobilizacji serbskiej opinii publicznej.

Prawda jest taka, �e Serbia nie przeszkadza�a w secesji, tylko ��da�a, by wpierw osi�gn�� porozumienie odno�nie prawnej procedury zgodnie z konstytucj�. Nie ulega �adnej w�tpliwo�ci, �e nielegalne zbrojne secesje zapocz�tkowa�a S�owacja, a Chorwacja i Bo�nia-Hercegowina posz�y jej �ladem. Jedna czwarta Serb�w znalaz�a si� w nowych pa�stwach bez prawa decydowania o sobie. Wielko�� republiki serbskiej nie ma zwi�zku z tematem. Na�ertanije nie jest dowodem wielko-serbizmu teraz ani wtedy, a przytoczenie go liczy na nieznajomo�� tekstu i historycznego kontekstu. Wymienienie Memorandum w oskar�eniu przed s�awnym s�dem w Hadze (nie myli� z natowskim „trybuna�em”!) zobowi�zuje do przedstawienia konkretnych dowod�w. W krajach cywilizowanych obowi�zuje regu�a niewinno�ci do czas udowodnienia winy, a dowody ma dostarcza� oskar�yciel, a nie oskar�ony. To nie by�a nowa sytuacja dla Memorandum, kt�re ci�gle musi si� broni� przed zmy�lonymi zarzutami zamiast ogl�da� dowody oskar�e�. Na dow�d wielko-serbizmu w Na�ertanije bo�niackie oskar�enie poda�o dwa cytaty, a w Memorandum – �adnego. Podpisy 200 intelektualist�w to k�amstwo. Nie podpisali go nawet cz�onkowie komitetu redakcyjnego, bo dokument wykradziono przed uko�czeniem.

Francuski podr�cznik dla student�w historii pt. Histoire terminale z 1993 r. pisze pod nag��wkiem Podburzanie do nacjonalizmu: Najpowa�niejszy by� konflikt Serbii z innymi by�ymi republikami Jugos�awii, kt�rego celem by�o stworzenie Wielkiej Serbii przez zastosowanie czystek etnicznych na terenach zamieszka�ych przez Serb�w i wyparcie innych narodowo�ci terrorem. W s�owniczku na ko�cu ksi��ki znajduje si� definicja: Czystki etniczne – teoria zapocz�tkowana przez cz�onk�w Serbskiej Akademii Nauk w Belgradzie, kt�ra nalega na etniczne ujednolicenie terytori�w by�ej Jugos�awii zamieszka�ych przez Serb�w i wyparcie innych narodowo�ci terrorem w celu umo�liwienia ostatecznego przy��czenia ich do Serbii.

Francuskiego szkalowania nie da�o si� obali� w �rodkach przekazu, kt�re pod wp�ywem propagandy zamkn�y si� na serbskie g�osy. Rz�d Jugos�awii i Serbska Akademia z�o�yli przed s�dem w Pary�u spraw� przeciw autorom ksi��ki, Pierre Milza i Serge Berstein, oraz wydawcy Editions Hatier. S�d oddali� pozew na naci�ganej podstawie. Sprawa wesz�a do s�du 9.11.1993 r. S�d orzek�, �e ksi��ka wesz�a do sprzeda�y 1.VIII, na co „nie by�o” dowod�w. W ten spos�b min�� 3-miesi�czny termin skar�enia ksi��ki od dnia jej wej�cia do sprzeda�y. Mo�na by�o okre�li� dok�adn� dat�, lecz wydawca i s�d nie zamierzali wchodzi� w sedno skargi. Poza tym s�d orzek�, �e federacja Jugos�awii nie mo�e reprezentowa� Serbii [sic], a Serbska Akademia swoich cz�onk�w. Poza tym w obliczu sankcji Jugos�awia nie mog�a normalnym trybem naby� i przestudiowa� ksi��ki do trzech miesi�cy od daty ukazania si� jej we Francji. Znowu Serbowie wydali walut�, �eby dosta� w twarz.

Dalszy dow�d na fars� w procesie wyp�yn��, kiedy autorzy i wydawca wnie�li pozew o znies�awienie. Prawnie byli zobligowani przedstawi�, kto opracowa� teori� czystek etnicznych i Wielkiej Serbii oraz zacytowa� odpowiednie urywki z Memorandum. Wiedz�c �e cytaty nie istniej�, Francuzi dostarczyli litani� 91 artyku��w prasowych i mi�dzynarodowych rezolucji z arsena�u propagandy. Nie by�o tam Memorandum. Ciekawe, �e francuscy historycy Milza i Berstein nie podali w swej ksi��ce udowodnionego przyk�adu chorwackich czystek etnicznych na Serbach od czasu przy��czenia Kres�w Wojskowych do Chorwacji w 1868 r.

Rodzynek

Naukowiec wolny od nacisku propagandy i zaznajomiony z ca�o�ci� Memorandum, ambasador W�och w Moskwie profesor Sergio Romano, potem doradca premiera W�och, mia� wywa�on� opini� (Borba 17-18.12.1994 r.): Memorandum z 1986 r. z wielu wzgl�d�w jest dokumentem wyj�tkowym. Uwa�am opis politycznego rozwoju Jugos�awii po konstytucji 1974 r. za bystr� analiz�. My�l� �e Memorandum widzia�o Jugos�awi� w 1986 r. krytycznymi i pesymistycznymi oczyma. W pewnym sensie mo�na powiedzie�, �e to co si� potem sta�o by�o logicznym nast�pstwem sytuacji opisanej w Memorandum. Pod tym wzgl�dem Akademia odegra�a wysoce intelektualn� rol�.

Po powrocie z plac�wki moskiewskiej w 1995 r. profesor Romano napisa� artyku� dla Corriere della Sera: Memorandum t�umaczy �e po og�oszeniu konstytucji 1974 r. Jugos�awia Tity sta�a si� konfederacj� niezale�nych republik, w kt�rej ka�d� republik� czy autonomiczn� prowincj� rz�dzi� miejscowy aparat partyjny maj�cy prawo weta w prowadzeniu spraw konfederacji. Dwie najbardziej rozwini�te republiki w Europie �rodkowej, S�owenia i Chorwacja czerpa�y z tego stanu rzeczy korzy�ci, podczas gdy Serbia, kt�r� autorzy konstytucji celowo chcieli �ci�gn�� do poziomu reszty i pozbawi� jej roli historycznej, zosta�a pokrzywdzona. Dzi�ki temu skomplikowanemu politycznemu i konstytucyjnemu ‘mechanizmowi’, Jugos�awia sta�a si� now� wersj� polskiego Sejmu, gdzie ka�dy szlachcic m�g� sparali�owa� decyzje reszty swoim sprzeciwem. Jugos�awia umar�a gdy tylko sta�a si� zb�dna w mozaice zimnej wojny.

�r�d�a (poza wymienionymi w tek�cie)

Croatian National Congress, Hrvatsko stanovište o Memorandumu Srpske Akademije Nauka i Umetnosti, Saddle River, New Jersey, 1987

Serbian Academy of Sciences and Fine Arts, Memorandum, Belgrad, 1986

Serbian Academy of Sciences and Fine Arts, Why the Memorandum Was Written, Belgrad, 1996, www.balkan-archive.org.yu/kosta/memorandum/why.the.memorandum.was.written.html

Warren Zimmermann, The Last Ambassador, A Memoir of the Collaps of Yugoslavia [w:] Foreign Affairs , marzec-kwiecie� 1995

Dodatek

Przem�wienie Slobodana Milosewicia, Kosowo Pole, 28.6.1989 r.

Tekst angielski Speech by Slobodan Milosevich at Gazimestan on 28 June, 1989, www.balkanpeace.org/cib/kam/kams/kams19.shtml, opracowany przez Narodow� S�u�b� Informacji Technicznej (National Technical Information Service) departamentu handlu USA

t�umaczy� © Piotr Bein

Si�� uwarunkowa� spo�ecznych ta wielka 600. rocznica bitwy w Kosowie⁰ ma miejsce w roku, w kt�rym Serbia po wielu latach, wielu dekadach, odzyska�a integralno�� pa�stwow�, narodow� i duchow�. Dlatego nie jest nam trudno odpowiedzie� dzisiaj na stare pytanie: jak staniemy przed Miloszem.¹ Wydaje si�, �e gr� historii i �ycia Serbia odzyska�a sw� pa�stwowo�� i godno�� dok�adnie w t� rocznic� w 1989 r., czcz�c tym samym wydarzenie z dalekiej przesz�o�ci, kt�re ma wielkie znaczenie historyczne i symboliczne dla przysz�o�ci Serbii.

Serbski charakter – wolno�ciowy

Trudno dzi� okre�li�, co jest prawd� historyczn� bitwy na Kosowym Polu, a co legend�. Nie jest to ju� wa�ne. M�czony b�lem i wype�niony nadziej� nar�d pami�ta� i zapomina�, jak to ludzie, i wstydzi� si� oszustw i gloryfikacji bohater�w. Dlatego trudno dzi� powiedzie�, czy bitwa na Kosowym Polu by�a kl�sk� czy zwyci�stwem narodu serbskiego, czy dzi�ki niej wpadli�my w niewol� czy prze�yli�my niewol�. Badacze i nar�d b�d� bezustannie szuka� odpowiedzi na te pytania. Przez wieki do naszych czas�w by�o pewne, �e Kosowo przed 600 laty pokona�a niezgoda. Je�li przegrali�my bitw�, to nie tylko z powodu spo�ecznej wy�szo�ci i zbrojnej przewagi cesarstwa ottoma�skiego, ale te� przez tragiczn� niezgod� przyw�dc�w pa�stwa serbskiego w tym czasie. W tym odleg�ym 1389 roku cesarstwo ottoma�skie by�o silniejsze od pa�stwa Serb�w i mia�o wi�cej szcz�cia ni� serbskie kr�lestwo.

Brak jedno�ci i zdrada na Kosowym Polu prze�laduj� nar�d serbski przez ca�� jego histori�, jak z�e fatum. Nawet w ostatniej wojnie brak jedno�ci i zdrada wp�dzi�y nar�d serbski i Serbi� w agoni�, kt�rej nast�pstwa przekraczaj� faszystowsk� agresj� w sensie historycznym i moralnym.

Nawet p�niej, gdy powsta�a socjalistyczna Jugos�awia przyw�dcy serbscy byli podzieleni, sk�onni do kompromis�w na niekorzy�� w�asnego narodu. Koncesji poczynionych przez wielu serbskich lider�w kosztem ich narodu, szczeg�lnie �e Serbowie nigdy w swej historii nie podbili i nie wykorzystali innych, nie przyj��by historycznie i narodowo�ciowo �aden nar�d �wiata.

Charakter narodowy i historyczny Serb�w pozosta� wyzwole�czy przez ca�� histori� i dwie wojny �wiatowe i taki jest obecnie. Wyzwolili si�, a kiedy mogli, pomagali innym wyzwoli� si�. Nie jest grzechem ani wstydem, �e s� wielkim narodem w regionie; nie u�yli przewagi przeciw innym, ale musz� powiedzie�, �e tu, na tym wielkim, legendarnym polu kosowskim Serbowie te� nie wykorzystali przewagi wielko�ci dla w�asnej korzy�ci.

Dzi�ki ich przyw�dcom, politykom i mentalno�ci wasali czuli si� winni wobec samych siebie i innych. Taka sytuacja trwa�a dziesi�ciolecia, trwa�a latami² i teraz jeste�my tu na Kosowym Polu, �eby powiedzie� i� tak dalej nie b�dzie.

Jedno�� umo�liwi pomy�lno��

Brak jedno�ci w�r�d przedstawicieli Serbii spowodowa�, �e zosta�a w tyle, a ich poczucie ni�szo�ci upokorzy�o Serbi�. Dlatego �adne miejsce w Serbii nie nadaje si� lepiej do stwierdzenia tego, ni� kosowskie pole i w �adnym miejscu w Serbii nie jest lepsze, �eby powiedzie� i� jedno�� Serbii przyniesie pomy�lno�� Serbom w Serbii i ka�demu z jej obywateli, bez wzgl�du na narodowo�� i religi�.

Dzisiejsza Serbia jest zjednoczona i r�wna innym republikom, gotowa zrobi� wszystko, by polepszy� sw� pozycj� finansow� i spo�eczn�, pozycj� wszystkich swych obywateli. Zjednoczona, wsp�dzia�aj�ca i powa�na osi�gnie to. Dlatego obecny optymizm o przysz�o�� Serbii jest w du�ym stopniu realny, tak�e poniewa� oparty jest na wolno�ci, kt�ra kieruje pozytywne, tw�rcze i ludzkie zdolno�ci ku polepszaniu �ycia osobistego i spo�ecznego.

W Serbii nigdy nie mieszkali sami Serbowie. Dzi� �yje w Serbii wi�cej cz�onk�w innych narodowo�ci ni� w przesz�o�ci. Dla Serbii to nie jest niekorzystne. Jestem przekonany, �e to jest jej korzy��. Sk�ad narodowo�ciowy niemal wszystkich pa�stw na �wiecie, szczeg�lnie rozwini�tych, tak�e zmienia si� w tym kierunku. Coraz cz�ciej i pomy�lniej obywatele rozmaitych narodowo�ci, religii i ras �yj� razem.

Szczeg�lnie socjalizm, post�powe i sprawiedliwe demokratyczne spo�ecze�stwo, nie powinien pozwoli� na podzia� ludzi pod wzgl�dem narodowo�ci i religii. W socjalizmie mo�na i trzeba pozwoli� jedynie na r�nice mi�dzy pracowitymi i leniami, mi�dzy uczciwymi i nieuczciwymi. Dlatego wszyscy ludzie, kt�rzy �yj� w Serbii z w�asnej pracy, uczciwie, szanuj�c innych i inne narody, s� we w�asnej republice.

Dramatyczne podzia�y narodowe

Mimo wszystko ca�y nasz kraj powinien oprze� si� na takich zasadach. Jugos�awia jest spo�eczno�ci� narod�w i prze�yje tylko pod warunkiem pe�nej r�wno�ci dla wszystkich narodowo�ci.

Kryzys, kt�ry dotkn�� Jugos�awi� przyni�s� podzia�y narodowe, a tak�e spo�eczne, kulturalne, religijne i wiele innych mniej wa�nych. Podzia�y nacjonalistyczne okaza�y si� najbardziej dramatyczne. Ich rozwi�zanie pomo�e usun�� inne podzia�y i z�agodzi� powsta�e konsekwencje.

Jak d�ugo istniej� spo�ecze�stwa wielonarodowo�ciowe, ich s�ab� stron� by�y stosunki mi�dzy narodowo�ciami. Ryzyko polega na tym, �e kwestia zagro�enia jednej narodowo�ci przez inn� mo�e powsta� pewnego dnia i wywo�a� fal� podejrze�, oskar�e� i nietolerancji, fal� kt�ra niezmiennie ro�nie i kt�r� trudno zatrzyma�. Takie ryzyko wisi nad nami ca�y czas jak miecz. Wewn�trzni i zewn�trzni wrogowie spo�ecze�stw wielonarodowo�ciowych wiedz� o tym, wi�c organizuj� dzia�alno�� przeciw spo�ecze�stwom wielonarodowo�ciowym, zwykle podsycaj�c konflikty.

W tej chwili zachowujemy si� w Jugos�awii, jakby�my tego nigdy nie do�wiadczyli, jakby�my w niedawnej i odleg�ej przesz�o�ci nigdy nie doznali najgorszej tragedii konflikt�w narodowo�ciowych, jakich spo�ecze�stwo mo�e dozna� i mimo to prze�y�.

R�wne, zgodne stosunki mi�dzy narodami Jugos�awii s� warunkiem koniecznym istnienia Jugos�awii i znalezienia dla niej wyj�cia z kryzysu; s� niezb�dnym warunkiem jej pomy�lno�ci gospodarczej i spo�ecznej. Pod tym wzgl�dem Jugos�awia nie wyr�nia si� od �rodowiska spo�ecznego wsp�czesnych, a szczeg�lnie rozwini�tych pa�stw. Te pa�stwa coraz bardziej odznaczaj� si� narodowo�ciow� tolerancj�, wsp�prac�, nawet r�wno�ci�. Wsp�czesny rozw�j gospodarczy i techniczny, tak�e polityczny i kulturalny, zbli�y� r�ne narody do siebie, wzajemnie je uzale�ni� i r�wnie� coraz bardziej je zr�wna�. Przede wszystkim r�wne i zjednoczone narody mog� sta� si� cz�ci� cywilizacji, do kt�rej ludzko�� zmierza. Je�li nie potrafimy by� w czo��wce d���cej do takiej cywilizacji, na pewno nie musimy wlec si� w ogonie.

W czasach gdy ta s�ynna historyczna bitwa toczy�a si� w Kosowie, ludzie patrzyli ku gwiazdom, oczekuj�c pomocy z nieba. Sze�� wiek�w p�niej patrzymy znowu ku gwiazdom, ale czekaj�c na ich zdobycie. W przesz�o�ci mogli pozwoli� sobie na roz�am, nienawi�� i zdrad�, bo �yli w mniejszych, s�abo powi�zanych �wiatach. Teraz obywatele planety nie mog� pokona� nawet swego globu, je�li si� nie zjednocz�, a co m�wi� o innych planetach, chyba �e osi�gn� harmoni� i solidarno��.

Dlatego s�owa po�wi�cone jedno�ci, solidarno�ci i wsp�pracy mi�dzy lud�mi nie maj� nigdzie wi�kszej donios�o�ci na ziemiach naszej ojczyzny ni� tu, na polu kosowskim, kt�re jest symbolem niezgody i zdrady.

W pami�ci Serb�w ta niezgoda zadecydowa�a o przegranej w bitwie i o sprowadzeniu losu, kt�ry Serbia cierpia�a przez pe�ne sze�� wiek�w. Nawet gdyby tak nie by�o, z historycznego punktu widzenia jest pewne, �e nar�d uwa�a� niezgod� za swe najwi�ksze nieszcz�cie. Dlatego obowi�zkiem narodu jest usun�� brak jedno�ci, aby w przysz�o�ci m�g� broni� si� przed pora�kami, niepowodzeniami i zastojem.

Jedno�� przywraca godno��

W tym roku Serbowie zdali sobie spraw� z konieczno�ci wewn�trznej zgody jako niezb�dnego warunku dla ich obecnego �ycia i dalszego rozwoju.

Jestem przekonany, �e �wiadomo�� harmonii i jedno�ci umo�liwi Serbii funkcjonowanie jako pa�stwa, udanego pa�stwa. Dlatego my�l�, �e ma sens powiedzie� to tu w Kosowie, gdzie niezgoda kiedy� tragicznie pchn�a Serbi� na wieki i wystawi�a j� na niebezpiecze�stwo i gdzie ponowna jedno�� mo�e posun�� Serbi� do przodu i zwr�ci� jej godno��. Dla Jugos�awii taka �wiadomo�� wzajemnych stosunk�w stanowi r�wnie� podstawow� potrzeb�, bo jej los le�y w po��czonych d�oniach jej narod�w. Bohaterstwo kosowskie inspiruje nasze tw�rcze zdolno�ci od sze�ciu stuleci i �ywi nasz� dum�; nie pozwala nam zapomnie�, �e kiedy� byli�my armi� wielk�, odwa�n� i dumn�, jedn� z niewielu kt�re pozostawa�y niezwyci�one, nawet gdy przegrywa�y.

Sze�� wiek�w p�niej, znowu wchodzimy w bitwy i staj� przed nami nowe bitwy, nie zbrojne, cho� nie mo�na tego jeszcze wykluczy�. Jednak bez wzgl�du na to, jakie to s� bitwy, nie mo�na ich wygra� bez stanowczo�ci, odwagi i po�wi�cenia, bez tych szlachetnych cech, kt�re by�y obecne w przesz�o�ci tu, na Kosowym Polu. Nasza najwa�niejsza bitwa dotyczy teraz realizacji gospodarczego, politycznego, kulturalnego i og�lnego spo�ecznego powodzenia przez znalezienie szybszego i skuteczniejszego sposobu do�cigni�cia cywilizacji, w kt�rej ludzie b�d� �y� w XXI wieku. Do tej bitwy na pewno potrzebujemy bohaterstwa, oczywi�cie troch� innego rodzaju, ale odwaga bez kt�rej nic powa�nego i wielkiego nie mo�na osi�gn��, pozostaje niezmieniona i jest pilnie potrzebna.

Sze�� wiek�w temu Serbia bohatersko broni�a si� na kosowskim polu, ale te� broni�a Europy. Serbia by�a wtedy bastionem, kt�ry broni� europejskiej kultury i religii, spo�eczno�ci europejskiej w og�lno�ci. Dlatego dzi� wydaje si� nie tylko niesprawiedliwym, ale nawet niehistorycznym i kompletnie absurdalnym m�wi� o przynale�no�ci Serbii do Europy. Serbia by�a cz�ci� Europy nieprzerwanie, teraz jak i w przesz�o�ci, oczywi�cie na sw�j spos�b, ale w spos�b, kt�ry w sensie historycznym nigdy jej nie odebra� godno�ci. W tym duchu usi�ujemy teraz budowa� spo�ecze�stwo, zamo�ne i demokratyczne, by w ten spos�b przyczyni� si� do pomy�lno�ci tego pi�knego kraju, tego nies�usznie cierpi�cego kraju, a tak�e przyczyni� si� do wysi�k�w wszystkich post�powych ludzi naszych czas�w ku lepszemu i szcz�liwszemu �wiatu.

Niech wiecznie �yje pami�� bohater�w Kosowa!
Niech �yje Serbia!
Niech �yje Jugos�awia!
Niech �yje pok�j i braterstwo narod�w!

Przypisy t�umacza

0 Bitwa z Turkami, w kt�rej polegli w�adcy obu mocarstw. W bitwie zgin�li przyw�dcy obu armii. Nap�r turecki zosta� odroczony o 70 lat dzi�ki m�stwu Serb�w.

1 Milosz Obili�, serbski bohater bitwy.

2 Milosewi� m�wi o prze�ladowaniach Serb�w w Kosowie po II wojnie �wiatowej.